Borderless

17 October 2019

Soedan, Algerije en de lange Arabische lente

De recente opstanden in Soedan en Algerije tonen aan dat de omstandigheden die de aanleiding vormden voor de Arabische Lente niet zijn verdwenen. Maar bewegingen die zich verzetten tegen autoritarisme en uitbuiting worden nog steeds geconfronteerd met existentiële bedreigingen. [leestijd 15 minuten]

Na jaren van contrarevolutie en bloedvergieten, liet het Midden-Oosten vorige maand enkele sprankjes hoop zien. In Algerije en Soedan waren massademonstraties tegen de autocratische regimes van respectievelijk de presidenten Abdelaziz Bouteflika en Omar al-Bashir. En in dat opzicht zijn beide succesvol geweest: beide leiders zijn verwijderd en hun decennialange heerschappij is ten einde gekomen. Maar de protesten zijn voortgezet, want net als in Egypte na de revolutie van 2011 is de basisstructuur van de macht achter deze leiders intact gebleven. Dat geldt ook voor de materiële omstandigheden die aan de opstanden ten grondslag liggen: de lage lonen, de massale werkloosheid, de onzekerheid, het gebrek aan toekomst voor de jeugd, die ingebakken zijn in het door het IMF opgelegde structurele aanpassingsbeleid.

De volksbewegingen in Algerije en Soedan bevinden zich dus in een precaire positie. Het schrikbeeld van de contrarevolutie tegen de actoren van de Arabische Lente is groot. Maar de demonstranten van vandaag hebben geleerd van de recente strijd in de regio en kunnen baat hebben bij terugblikken daarop. Jacobin redacteur Ashley Smith sprak uitvoering met Gilbert Achcar over de gevaren en de hoop van deze ontwikkelingen.

De opstanden in Soedan en Algerije hebben na een lange periode van contrarevolutie nieuwe hoop gewekt in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Wat gebeurt er in deze twee landen?

In Soedan en Algerije zijn we getuige van twee golven van massale protesten die even groot zijn als de opstanden die in 2011 uitbraken. Destijds werd het de Arabische Lente genoemd. Als gevolg daarvan hebben we in de reguliere media veel commentaren gehad waarin de vraag werd gesteld of we ons midden in een nieuwe Arabische Lente bevinden.

In feite zijn de opstanden in deze twee landen het resultaat van wat ik een langdurig revolutionair proces heb genoemd en dat in 2011 voor de hele Arabisch sprekende regio is begonnen. De belangrijkste oorzaak hiervan is de sociale en economische stagnatie die het gevolg is van de combinatie van het door het IMF gepromote neoliberalisme en de rotte autoritaire politieke systemen die dat neoliberalisme in het Midden-Oosten en Noord-Afrika opleggen. Deze stagnatie leidt tot structurele sociale problemen, waarvan de belangrijkste de enorme jeugdwerkloosheid is.

De stagnatie leidt tot vele andere diepe grieven onder de bevolking in de regio die de opstanden blijven aanwakkeren. In Soedan was de aanleiding voor de opstand de stijging van de broodprijzen na de verlaging van de overheidssubsidies in opdracht van het IMF. In Algerije was de directe aanleiding politiek; het Algerijnse regime probeerde een vijfde termijn voor Abdelaziz Bouteflika veilig te stellen, ondanks het feit dat hij de afgelopen zes jaar half verlamd was door een beroerte. Dit was een belediging voor de democratische aspiraties van de bevolking.

Dus opnieuw zijn er economische en politieke grieven die aan de basis liggen van een nieuwe golf van volksopstanden, zoals we die in 2011 in Tunesië, Egypte, Libië, Jemen, Bahrein en Syrië hebben gezien. Dit bevestigt dat het verkeerd was om die opstanden te zien als een ‘lente’ die, net als het seizoen, een paar maanden zou duren en zou eindigen met louter grondwettelijke veranderingen, of zou eindigen met een mislukking. In feite zitten we nog steeds middenin een langdurig revolutionair proces dat voortkomt uit de zeer diepe structurele crisis in de regio.

Dit betekent dat er geen enkele vorm van stabilisatie van de Arabisch sprekende regio zal zijn zonder een radicale verandering in de sociale, economische en politieke omstandigheden die deze stagnatie van de ontwikkeling hebben veroorzaakt. Zolang dit niet gebeurt, zal de crisis voortduren en zullen we meer uitbarstingen van strijd en meer contrarevolutionaire offensieven zien.

Als we kijken naar de jaren na de eerste golf van opstanden tussen 2011 en 2013, hebben we zes jaar lang te maken gehad met contrarevolutie. Die nam verschillende vormen aan, maar leidde ofwel tot de consolidatie van de oude regimes, ofwel tot de ontaarding in een burgeroorlog en chaos. De Golfmonarchieën hebben de opstand in Bahrein al vroeg teruggeslagen. Het Syrische regime heeft voorlopig zijn brute contrarevolutionaire drijfveer herwonnen, gesteund door Iran en Rusland. In Egypte kwam het oude regime met wraakzucht weer aan de macht. En in Libië en Jemen zijn burgeroorlogen uitgebroken tussen al even reactionaire krachten met een criminele interventie van het Saoedische koninkrijk en de Verenigde Arabische Emiraten (VAE).

Tegelijkertijd blijven er in de hele regio heftige sociale uitbarstingen plaatsvinden omdat de oude regimes geen oplossingen kunnen bieden voor de grieven van de bevolking. Zo hebben we de laatste jaren belangrijke sociale bewegingen gehad in de hele regio, van Tunesië, dat in december 2010 het hele proces van opstanden is begonnen en sindsdien getuige is geweest van verschillende sociale opstanden, tot Marokko en Irak via Soedan en Jordanië en verder dan de Arabische landen tot Iran aan toe.

Dit is geen verrassing. Zoals elk langdurig revolutionair proces in de geschiedenis heeft aangetoond, zal er een dialectiek van revolutie en contrarevolutie ontstaan zolang de belangrijkste politieke en economische problemen niet zijn opgelost. Anders lopen we het risico dat we steeds meer chaos en tragedies krijgen.

Welke lessen hebben de activisten van de nieuwe opstanden in Soedan en Algerije geleerd van de eerdere strijdgolf?

Politieke krachten hebben twee belangrijke lessen geleerd van de ervaringen uit het verleden. De eerste les blijkt uit hun aandringen op het geweldloze karakter van de beweging. Ze zijn er zeer op gebrand om niets te doen wat de staat de mogelijkheid zou geven om het volledige spectrum van zijn repressieve middelen tegen hen te gebruiken.

Ook de eerste golf van opstanden was daar eigenlijk erg op gebrand. Ze hebben allemaal de slogan ‘silmiyya, silmiyya, silmiyya’ gebruikt, wat ‘vreedzaam, vreedzaam’ betekent, zelfs in Syrië. Ze probeerden zich allemaal aan geweldloze middelen te houden. Het geweld werd zonder uitzondering overal door de regimes ingezet. Natuurlijk heeft de massabeweging, geconfronteerd met een kwalitatieve escalatie van het staatsgeweld, nog maar twee opties: de ene is het opgeven van de strijd, en de andere is zich te verdedigen.

Burgeroorlogen trokken buitenlandse interventies van uiteenlopende aard aan. In Libië kwam de buitenlandse interventie van de VS en haar bondgenoten in het voordeel van de opstandelingen in een poging om hun strijd over te nemen. Het resultaat was dat Libië de enige Arabische staat is die volledig is ingestort als gevolg van de overwinning van de opstandelingen. Dat komt omdat het hele staatsapparaat organisch verbonden was met Kadhafi en zijn kliek.

Aan de andere kant zagen we in Syrië de buitenlandse interventie van vooral Iran met bondgenoten en Rusland aan de zijde van het regime. Dit stelde het regime van Bashar al-Assad in staat om te overleven, vreselijke slachtingen aan te richten en hele delen van het land te vernietigen. De omvang van de wreedheden is in Syrië tot nu toe veel groter geweest dan in welk ander land dan ook. Zelfs Jemen staat op de tweede plaats wat betreft de omvang van de tragedie. Daar wordt de buitenlandse interventie uitgevoerd door het Saoedische koninkrijk en de VAE aan de kant van het ene contrarevolutionair kamp dat zich verzet tegen de alliantie van twee andere contrarevolutionaire krachten.

In het licht van deze tragedies zijn nieuwe massabewegingen zeer terughoudend geworden ten aanzien van het risico van geweld en een door het buitenland gesteunde burgeroorlog en houden zij hier terdege rekening mee. In zekere zin is het het meest verbazingwekkend dat de Algerijnen en Soedanezen überhaupt hun opstand zijn begonnen, gezien de tragische gevolgen die ze in andere landen hebben gezien. De regimes in de hele regio hebben deze resultaten gebruikt als een krachtig nieuw contrarevolutionair wapen om hun bevolking af te schrikken en van opstand af te houden. Het Algerijnse regime waarschuwde de massabeweging expliciet dat ze een Syrisch scenario riskeerde. Maar dat was niet genoeg om de mensen ervan te weerhouden de straat op te gaan en te vechten voor hun ambities en eisen.

De tweede les die Soedanese en Algerijnse activisten hebben geleerd is dat de militaire leiding geen bondgenoot is. Dat hebben ze geleerd uit de ervaringen in Egypte, het land waarvan de staat het meest lijkt op die van hen. Deze staten hebben met elkaar gemeen dat het leger de politieke macht in handen heeft. De strijdkrachten zijn niet alleen een repressieve ruggengraat van de staat - dat hebben alle staten gemeen - maar ze zijn daar ook het zwaartepunt van de politieke macht.

De Soedanezen en Algerijnen hebben gezien hoe het leger de Egyptische president Hosni Mubarak in 2011 tijdens de opstand heeft afgezet om de oude orde bij de eerste gelegenheid weer te herstellen. Toen de militairen Bouteflika in Algerije en Bashir in Soedan afzetten, wist de volksbeweging dat dit niet genoeg was. Zij begreep dat het verwijderen van de president en zijn trawanten slechts het verwijderen van het topje van de ijsberg was, dat de massa van de ijsberg - wat men de diepe staat noemt - die vooral uit het militaire veiligheidscomplex bestaat, nog steeds bestaat en dat zolang de macht in haar handen blijft, er geen einde aan het regime komt.

Zelfs toen de militairen in Egypte een jaar lang afstand deden van de controle over het staatshoofd, waren ze actief bezig met de voorbereiding van hun terugkomst. En bij de eerste kans die ze kregen, voerden ze een staatsgreep uit tegen de gekozen president van de Moslimbroederschap, Mohamed Morsi en kwamen ze terug met de volledige politieke macht met de benoeming van Abdel Fattah el-Sisi. Het regime is nu zo autoritair dat de Egyptenaren Mubarak, de vorige dictator, missen!

De bewegingen in Soedan en Algerije hebben dus de les geleerd dat men zich moet ontdoen van de diepe staat. We zien het verschil tussen de reactie van de Egyptische opstand op de militaire verwijdering van Mubarak en de reactie van de Soedanese en Algerijnse bewegingen op de soortgelijke verwijdering van hun dictators. In Egypte dachten de mensen dat het een overwinning was en maakten ze de pleinen leeg na het feest. Maar in Algerije en Soedan zeiden de mensen dat dat niet genoeg was en bleven ze demonstreren.

Ze willen zich van het hele regime ontdoen, niet alleen van een paar mensen aan de top. Het regime van de hand doen betekent het teruggeven van politieke macht aan het maatschappelijk middenveld via democratische middelen, waaronder verkiezingen en het verkrijgen van rechten. Het volledig afstaan van de macht door het leger is waar de volksbeweging in beide landen op aandringt.

In schril contrast met de hoopvolle signalen in Algerije en Soedan lijkt de situatie in Libië te staan. Daar zijn we getuige van een hevige strijd tussen de facties voor het herstel van de staatsmacht. Wat vindt u van wat daar gebeurt?

Libië had - in de nasleep van de val van Khadafi, na tientallen jaren van totalitair bewind - een periode van democratische bloei, waarin een groot aantal politieke groeperingen en ngo's ontstonden, kranten zich ontwikkelden en de eerste vrije verkiezingen - één van de meest vrije in de regio - gehouden werden met een opmerkelijk grote deelname. Ze werden gewonnen door een liberaal-seculier bondgenootschap dat de islamitische fundamentalisten versloeg. Vervolgens begon de contrarevolutie met de fundamentalisten die in opstand kwamen tegen de gekozen regering.

Tijdens de daaruit voortvloeiende chaos ontketende een voormalig militair leider, Khalifa Haftar, een contrarevolutionaire poging om de macht te veroveren, gesteund door Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten. Zijn troepen vochten tegen fundamentalistische strijdgroepen. In Libië was er, net als in Egypte, Syrië en de andere landen van de opstand van 2011, een driehoeksdynamiek met een revolutionaire pool tegenover twee concurrerende contrarevolutionaire polen: het oude regime en zijn islamitische fundamentalistische tegenstanders. Overal werden de progressieven gemarginaliseerd en de situatie werd beheerst door de botsing tussen de twee contrarevolutionaire polen.

Dit driehoeksscenario dat u beschrijft lijkt niet te passen in Soedan. Waarom is het daar anders?

In Soedan combineerde het regime van Bashir beide contrarevolutionaire polen. Hij regeerde via het leger, net als de dictaturen in Egypte en Algerije, maar dat deed hij tegelijkertijd in nauwe samenwerking met de islamitische fundamentalisten. Ook zij maakten deel uit van het regime. Daarom noemde ik Bashir een combinatie van Morsi en Sisi; ik noemde hem ‘Morsisi’.

Het feit dat de islamitische fundamentalisten deel uitmaakten van het regime verhinderde hen een rol te spelen in de opstand; het volk kwam in feite in opstand tegen hen. Ze waren dus niet in staat om de opstand te kapen zoals in Egypte, Tunesië, Libië, Jemen en Syrië. Dat verschil is heel belangrijk en heeft vorm gegeven aan de opstand, die de gezamenlijke polen van de contrarevolutie moest uitdagen.

Dat heeft ertoe bijgedragen dat het Soedanese protest het meest progressieve is geworden van alle opstanden die we tot nu toe in de regio hebben gezien. Het is het meest vooruitstrevend op het gebied van organisatie en politiek. De coalitie van groepen die het protest leidt, wordt de Forces of the Declaration of Freedom and Change (FDFC) [De krachten van de verklaring van vrijheid en verandering] genoemd en omvat oorspronkelijk ondergrondse beroeps- en arbeidersverenigingen, politieke partijen van links zoals de Communistische Partij tot liberale moslimbewegingen en gewapende bewegingen die vechten tegen etnische onderdrukking, maar ook feministische groepen.

Deze progressieve krachten hebben de politiek van de opstand bepaald. Met name vrouwen en feministische organisaties, die een prominente rol spelen, hebben aangedrongen op het opnemen van feministische eisen in het programma van de FDFC. Dat programma stelt nu bijvoorbeeld als voorwaarde dat de nieuwe wetgevende raad voor 40 procent uit vrouwen moet bestaan.

Maar we mogen de uitdagingen waar de FDFC voor staat niet onderschatten. De coalitie bevindt zich in een strijd met de militairen, die de macht in handen willen houden en slechts ondergeschikte functies aan burgers willen toekennen. De FDFC eist in plaats daarvan dat de soevereine macht volledig in handen komt van een burgermeerderheid en dat de strijdkrachten zich beperken tot de apolitieke defensieve rol die ze normaal gesproken in een burgerstaat zouden moeten spelen.

De Soedanese revolutionairen staan dus tegenover het leger, dat wordt gesteund door alle regionale en internationale krachten van de contrarevolutie. Qatar, het Saoedische koninkrijk, de Verenigde Arabische Emiraten, Rusland en de Verenigde Staten steunen allemaal het leger in die strijd. Daar komen nog de islamitische fundamentalisten bij die het leger natuurlijk steunen.

In deze situatie is de belangrijkste kracht van de beweging haar vermogen om de gewone soldaten en een deel van de lagere officieren aan haar kant te krijgen. Dat heeft het leger er tot nu toe van weerhouden om de revolutie in bloed te smoren. Bashir wilde dat het leger de opstand neer zou slaan, maar zijn generaals weigerden, niet omdat ze democraat of humanist zijn, maar omdat ze er niet op vertrouwden dat de troepen hun bevelen zouden opvolgen.

Het militaire commando wist dat een deel van de soldaten en lagere officieren zozeer met de opstand sympathiseerde dat ze zelfs hun wapens gebruikten om demonstranten te verdedigen tegen aanvallen van de misdadigers en de politieke politie van het regime. De sympathie van de troepen voor de volksbeweging bracht de generaals ertoe om zich te ontdoen van Bashir.

Het belangrijkste is nu dat de beweging haar steun onder de soldaten en lagere officieren van de strijdkrachten vasthoudt. Het hele lot van de revolutie zal daar van afhangen.

Waarom hebben de Soedanese progressieve krachten zo'n grote doorbraak weten te bereiken in vergelijking met de rest van de regio?

Het FDFC verschilt in haar politieke samenstelling niet veel van de progressieve krachten in de regio. Maar elders zijn deze progressieve krachten in diskrediet gebracht door zich achter een van de twee contrarevolutionaire polen te scharen.  Waar de islamitische fundamentalisten in de oppositie zaten, slaagden ze erin om op de kar te springen en de beweging te kapen dankzij de veel betere middelen die ze hadden wat betreft organisatie, fondsen en media.

Kijk bijvoorbeeld naar Egypte. Daar kaapte de Moslimbroederschap de volksopstand. Ze verspreidden in 2011 illusies over het leger. Ten tijde van de omverwerping van Mubarak en in de nasleep daarvan werkte de Broederschap samen met het leger. Dat hielp het leger enorm om de volksbeweging onschadelijk te maken.

Omdat de twee contrarevolutionaire polen in Soedan samenwerkten, ontstond er ruimte voor progressieve krachten om op eigen kracht door te breken. In Algerije is dat niet helemaal het geval. Hoewel islamitisch-fundamentalistische krachten geen zichtbare rol spelen in de opstand daar, houden ze een krachtig netwerk in stand en kunnen daardoor als de gelegenheid zich voordoet nog steeds een contrarevolutionaire rol spelen. Bovendien is er, anders dan in Soedan, in Algerije geen erkende leiding van de opstand en dat maakt de beweging kwetsbaar voor politieke manipulaties.

Gedurende dit hele revolutionaire proces hebben verschillende imperialistische en regionale machten een belangrijke rol gespeeld in de opstanden. Dat was vooral het geval nadat de VS haar rol verminderde als gevolg van de nederlaag in Irak; dat gaf alle andere staten meer speelruimte om hun eigen belangen na te streven. Nu lijkt Trump de intentie te hebben om de Amerikaanse macht te herbevestigen door bondgenoten als Israël en Saoedi-Arabië te steunen en door schepen en bommenwerpers in te zetten in de Perzische Golf tegen Iran. Waar is Trump op uit?

Nou, zoals met alles bij Trump, is zijn beleid erg ruw. Die term ‘ruw’ is in dit geval bijzonder geschikt omdat zijn hele strategie, als je die al zo zou kunnen noemen, wordt bepaald door ruwe olie. Hij trekt dus troepen terug uit Syrië omdat hij niet geïnteresseerd is in steun aan linkse Koerdische guerrilla's en omdat het land weinig olie heeft. Maar hij heeft niet opgeroepen tot een terugtrekking van de Amerikaanse troepen uit Irak. Toen Trump de Amerikaanse basis in dat land bezocht, gaf hij zelfs te kennen dat hij vastbesloten is om daar te blijven. Het alibi was de vermeende noodzaak om Iran in de gaten te houden, maar dat is eigenlijk slechts een voorwendsel, aangezien de VS al genoeg bases in de hele Golf hebben en geavanceerde bewakingstechnologieën om Iran in de gaten te houden.

Maar op zijn typisch ondiplomatieke manier gaf Trump toe dat olie de echte reden is waarom hij Amerikaanse troepen in Irak wil hebben. Hij verklaarde zelfs dat olie de prijs was die de VS als beloning had moeten nemen voor de invasie en bezetting van dat land. Hij zei ronduit: ‘We hadden Irak's olie moeten nemen.’ Dus, hij is extreem ‘ruw’ in deze dubbele betekenis.

Daarom steunt hij het Saoedische koninkrijk en de andere vazaltstaten van Washington waaronder de oliemonarchieën van de Golf. Hij behandelt ze honds en ze gaan ermee akkoord. Zelfs wanneer Trump hen openlijk beledigt zoals hij onlangs in Wisconsin deed, durven ze niet te protesteren. Het zijn slechts vazallen van de VS die voor hun bescherming afhankelijk zijn van hun meester.

Dezelfde olieoverweging ligt aan de basis van Trump's plotselinge verandering van aanpak met betrekking tot Libië. Hij keerde het Amerikaanse beleid van het steunen van de door de VN gesteunde regering in Tripoli om, door plotseling openlijk steun te geven aan Haftar. Waarom? Omdat Haftar nu de controle heeft over de olievelden in Libië.

Dat is de logica van wat Trump doet - zeer ‘grof’ imperialisme, vooral bepaald door economische belangen, zonder enige vorm van ideologisch voorwendsel van democratie of mensenrechten. In dat opzicht is hij, zoals hij openlijk stelt, jaloers op autoritaire heersers.

Dat geldt ook voor zijn agressieve houding tegenover Iran, die hij niet alleen heeft om zijn extreemrechtse vriend, de Israëlische Netanyahu, te behagen, noch voor enig democratisch doel natuurlijk, evenmin voor zijn agressieve houding tegenover Venezuela. De aandacht van Trump voor deze twee landen kan niet los worden gezien van hun grote oliereserves. Wat men ook denkt van de regimes in beide landen, het is van cruciaal belang om de dreigementen en gebaren van de regering Trump tegen te gaan - vooral in het geval van Iran, waar de kans op een oorlog vrij groot is.

Dat is duidelijk. Maar wat moet internationaal links met Soedan doen?

De meest dringende noodzaak is solidariteit met de opstand, die op dit moment gevaarlijk geïsoleerd is. Zij staat tegenover één enkel contrarevolutionair kamp dat gesteund wordt door alle imperialistische en regionale staatsmachten. In een dergelijke situatie is internationale solidariteit uiterst belangrijk.

Elk betekenisvol gebaar van solidariteit zal de Soedanese beweging versterken en moed geven. De sleutel in de VS is om de steun van Trump en zijn olievrienden  aan het Soedanese leger te ontmaskeren. Het zou belangrijk zijn om de democraten te dwingen, al is het alleen maar voor verkiezingswinst, om dat beleid ter discussie te stellen. Dat is dringend noodzakelijk omdat het het FDFC sterk zou kunnen helpen om voordeel te halen uit de strijd met het leger over de democratische overgang in het land.

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft onlangs aangedrongen op een korte overgangsperiode, terwijl de Soedanese revolutionairen een langere periode eisen, waarin er vóór de verkiezingen in het land overgangsinstellingen zijn. Zij willen de tijd om hun partijen te ontwikkelen na tientallen jaren van intensieve onderdrukking.

Zij weten uit de ervaring in Egypte en Tunesië dat hoe eerder verkiezingen plaatsvinden, hoe waarschijnlijker het is dat degenen met de meeste organisatie, middelen en internationale steun zullen winnen. In die landen waren het de islamitische fundamentalisten. In Soedan zouden het waarschijnlijk politieke krachten zijn die zich uit het oude regime hebben ontwikkeld, waaronder de Moslimbroederschap en Salafisten. Zij hebben veel betere materiële middelen dan het FDFC.

Het is dus van groot belang dat linkse politieke krachten in de VS zich achter de Soedanese opstand scharen en de eisen van de leiding van de opstand in Soedan steunen. Dit maakt deel uit van de heropbouw van een traditie van internationalistische linkse solidariteit met de wereldwijde beweging van uitgebuite en onderdrukte mensen.

Dit interview verscheen op 18 mei op Jacobin. Nederlands vertaling redactie Grenzeloos.

Dossier: 
Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren