Dit jaar is het vijfhonderd jaar geleden dat Thomas Müntzer, de revolutionaire inspirator en leider van de opstandige Duitse boeren, werd geëxecuteerd. Müntzer en zijn beweging trokken ten strijde onder het Bijbelse motto ‘omnia sunt communia’ – ‘alles in gemeenschap’. Een zojuist verschenen biografie, geschreven door Andrew Drummond, werpt nieuw licht op zijn leven.

Müntzer werd na marteling onthoofd in het bijzijn van de hoge adel. Zijn hoofd werd, naar oud gebruik, op een paal gespietst. De slecht bewapende en zwak geleide legers van de boeren, die tot 300.000 man op de been brachten, werden bij Frankenhausen door de legers van de adel en de kerk vernietigend verslagen. De Duitse prinsen (Luthers en katholiek) konden beschikken over goed bewapende en ervaren huursoldaten. Daarbij werden misschien een 100.000 boeren gedood en velen raakten gewond of werden gemarteld. Alleen in Tirol ging de strijd nog door tot 1527.

Maar de strijd van de boeren en de ideeën van Müntzer bleven nog lange tijd een bron van inspiratie. Het was niet voor niets dat Friedrich Engels er een boek aan wijdde: De Duitse Boerenoorlog. In dit boek, geschreven vlak na de revoluties van 1848/9, noemde Engels Müntzer een revolutionair wiens ideeën, alhoewel nog geformuleerd in religieuze termen, dicht het communisme naderden. Engels zag het utopisch karakter van de strijd van Müntzer en de boeren, iets waar de filosoof Ernst Bloch later uitgebreid op voortborduurde in Thomas Müntzer, theoloog van de revolutie. En Michael Löwy noemt hem een ‘werkelijk revolutionaire leider’.

Het begin van de zestiende eeuw was een ingewikkelde tijd met de opkomst van de reformatie en de boekdrukkunst, met Luther, Müntzer, de Wederdopers en alle sociaaleconomische, demografische en politieke ontwikkelingen die daaraan ten grondslag lagen. De sociale bewegingen hadden in de eeuw ervoor al een voorloper gehad in de Hussieten in de Bohemen. De boeren waren daar massaal in opstand gekomen tegen de toenemende armoede en uitbuiting door de grote grondbezitters van de adel, de prinsen en de kerkelijke orden. De Duitse boeren waren dus niet de eersten die in opstand kwamen.

We kennen ook de boerenopstanden uit de Middeleeuwen. In 1489 waren boeren in Bretagne in opstand gekomen, in 1492 in de Savoie en in 1514 op grote schaal in Hongarije. En er waren meer opstanden in Europa in die tijd, waarin niet alleen mannen een rol speelden, maar waarin ook vrouwen hun rol opeisten. Müntzer’s beweging zou ook zeker niet het laatste boerenverzet zijn. Zie alleen al het verzet van de boeren aan het begin van de Franse Revolutie in 1789. Verzet van boeren waarbij zich soms een deel van de stedelijke onderklasse aansloot. Of mijnwerkers. Tegenstanders van de boeren waren niet alleen de feodale prinsen, de kerk, de adel en andere grootgrondbezitters, maar ook bijvoorbeeld de Fuggers, een van de rijkste families uit de geschiedenis.

Om de strijd en de opvattingen en eisen van de Duitse boeren en hun leiders te begrijpen, is het van belang om te weten dat die noodzakelijkerwijs in die tijd in religieuze of Bijbelse termen geformuleerd werden. In de tijd van de reformatie tegen de paus en de katholieke kerk en dus de oude machten, gold dat nog sterker.

Er zijn weinig biografische gegevens over Müntzer bekend, maar Andrew Drummond probeert zo goed mogelijk diens leven en vooral ook de hele historische context te reconstrueren. Misschien werd Müntzer in 1490 geboren, misschien in 1489 in Stolberg. In ieder geval werd hij in 1525 in Mühlhausen onthoofd. Misschien kwam Müntzer uit een familie van arme ambachtslieden, wellicht werkte zijn vader in de Munt. Müntzer kreeg een theologische opleiding en werd priester, maar hij keerde zich tegen ‘de hoer van Babylon’, de paus en de kerk van Rome. Maar ook tegen de machthebbers in Duitsland. Müntzer studeerde onder andere aan de universiteit van Leipzig en Frankfurt an der Oder. Hij reisde rond, gaf les, predikte en publiceerde. In maart 1524 kreeg Müntzer een zoon.

Thomas Müntzer (oorspronkelijk een aanhanger van Luther) was niet de enige ideoloog en inspirator van de Duitse boeren. In maart 1525 had Sebastian Lotzer al de eisen en het programma van de boeren in het Duits opgeschreven en gepubliceerd, onder de titel Twaalf artikelen van de boeren. Dankzij de uitvinding van de drukpers konden er vele edities en tienduizenden exemplaren van verspreid worden. De boeren wilden af van hun lijfeigenschap en alle vormen van onderdrukking en uitbuiting die daarmee samen hingen. En ze wilden een eind aan het geweld van de hoge heren.

Maar de boeren zochten meer naar een akkoord met de machthebbers dan naar een totale omverwerping van de macht. Zij accepteerden een deel van het private eigendom en de autoriteit van de machthebbers. Ze stelden ook eisen als gekozen pastoors. Al hun eisen moesten in overeenstemming zijn met de Bijbel, waaruit zij citeerden. Andersom citeerden de machthebbers graag de apostel Paulus dat verzet tegen de heersende orde tegen de wil van God inging. Wie dat ook deed was Luther, die zich fel en smerig verzette tegen de boeren en tegen Müntzer, uiteraard tot teleurstelling van een deel van de boeren. Luther uitte zijn kritiek op de boeren in zeer agressieve bewoordingen. Müntzer, die de boeren opriep om zich te bewapenen, sloot daarentegen aan bij het evangelie van Mattheus en de oproep daarin om te zoeken naar 'het Rijk Gods en Gods gerechtigheid'.

In februari 1525 nemen Müntzer en zijn groep de macht over in Mühlhausen en als radicale revolutionairen sluiten zij aan bij de opstand van de boeren. Müntzer veroordeelt de macht van de rijken en de medeplichtigheid van Luther. Net als de wederdopers pleit hij voor de doop op volwassen leeftijd. Veel wederdopers vonden hun inspiratie bij Müntzer.

Thomas Müntzer is een van de vele revolutionaire figuren uit de geschiedenis die socialisten van nu kunnen blijven inspireren.

Literatuur

Andrew Drummond, 2024, The Dreadful History and Judgement of God on Thomas Müntzer. The Life and Times of an Early German Revolutionary. Verso.

P. Blicke, 1981, The Revolution of 1525. The German Peasant’s War from a New Perspective. J. Hopkins University Press.

Michel Löwy, Thomas Müntzer, 1525-2025. Inprecor.

Laurent Ripart, La guerre des paysans allemands. Inprecor.

F. Engels, De Duitse Boerenoorlog.

Thomas Müntzer, Kritische Gesamtaugabe (drie delen).