14 April 2021

Thomas Piketty en Karl Marx: twee totaal verschillende visies op kapitaal

In zijn boek Kapitaal in de 21ste eeuw [1] heeft Thomas Piketty zijn gegevens nauwgezet verzameld en een nuttige analyse gegeven van de ongelijke verdeling van rijkdom en inkomen, maar sommige van zijn definities zijn enigszins verwarrend en zelfs twijfelachtig. [leestijd 10 minuten]

Neem bijvoorbeeld zijn definitie van kapitaal: 'In alle beschavingen vervult kapitaal twee grote economische functies: enerzijds om woningen te verschaffen (dat wil zeggen om 'huisvestingsdiensten' te produceren, waarvan de waarde wordt gemeten in termen van de huurwaarde van de woningen: dit is de welzijnswaarde van het hebben van een dak boven je hoofd in tegenstelling tot buiten leven); en anderzijds als productiefactor voor de productie van andere goederen en diensten.' Hij vervolgt: 'Historisch gezien lijken de eerste vormen van kapitalistische accumulatie betrekking te hebben op werktuigen (van vuursteen enzovoort), landbouwinfrastructuur (hekken, irrigatie, drainage enzovoort) en rudimentaire woningen, alvorens te evolueren naar meer gesofisticeerde vormen, zoals industrieel en professioneel kapitaal en steeds luxere woningen. [2] Piketty schetst een beeld dat suggereert dat kapitaal al aanwezig is vanaf het ontstaan van de mensheid en dat de inkomsten van een spaarrekening van een gepensioneerde met een beperkt inkomen hetzelfde zijn als inkomsten uit kapitaal.

Kapitaal volgens Thomas Piketty

Deze grote verwarring is aanwezig in het hart van zijn analyse die hij ontwikkelt in Kapitaal in de 21ste eeuw. Voor Piketty kan een appartement ter waarde van 80.000 euro of 2.000 euro op een spaarrekening [3] als kapitaal worden gedefinieerd, op dezelfde manier als een fabriek of een bedrijfspand ter waarde van 125 miljoen euro. De gewone burger die eigenaar is van een appartement, wat reserves heeft op een spaarrekening en een levensverzekering van pakweg 10.000 euro, zal het zonder meer eens zijn met de definitie van Piketty, die overeenkomt met de definities die in de gebruikelijke economische handboeken staan en door zijn bankdirecteur worden herhaald. Ze vergissen zich echter, want kapitaal is in onze kapitalistische samenleving veel complexer dan deze eenvoudige definities. Kapitaal is een sociale relatie die een minderheid (de rijkste 1%) in staat stelt rijker te worden door de arbeid van anderen uit te buiten (zie hieronder).

Als Piketty het heeft over een progressieve belasting op kapitaal, maakt hij geen onderscheid tussen het soort 'rijkdom' dat een spaarrekening van 1.000 euro vertegenwoordigt en het fortuin van Jeff Bezos, Bill Gates of Elon Musk.

Dezelfde verwarring is te vinden in zijn analyse van inkomen: Piketty beschouwt de inkomsten uit de verhuur van een appartement van 80.000 euro als een meerwaarde van dezelfde aard als de inkomsten die Mark Zuckerberg, de baas van Facebook, uit zijn imperium haalt.

Wat de lonen betreft, is Piketty van mening dat alle als loon aangegeven inkomsten loon zijn, of het nou gaat om het salarispakket van 3 miljoen euro van de CEO van een bankconcern (een bedrag dat in feite inkomsten uit kapitaal is en geen loon of salaris [4]) of om het salaris van 30.000 euro van een bankbediende.

Kapitaal volgens Karl Marx

We moeten vraagtekens zetten bij de betekenis die Piketty geeft aan woorden als 'kapitaal' en inkomsten uit kapitaal en inkomsten uit arbeid anders definiëren. Piketty stelt kapitaal voor als iets dat in alle beschavingen bestaat en dat noodzakelijkerwijs altijd heeft bestaan. Daarmee sluit hij aan bij de politieke economie van de 18e en begin 19e eeuw, zoals die met name te vinden is in de geschriften van Adam Smith, voordat Karl Marx licht wierp op wat kapitaal (en lonen) werkelijk zijn en zijn kritiek op de politieke economie van zijn tijd ontwikkelde.

Karl Marx geeft ironisch commentaar op toenmalige schrijvers die, zoals Piketty doet, de eerste vuurstenen werktuigen beschouwden als de oorspronkelijke vorm van kapitaal of gewoon als kapitaal: 'Door een wonderbaarlijk staaltje van logisch inzicht heeft kolonel Torrens in deze steen van de wilde de oorsprong van het kapitaal ontdekt. 'In de eerste steen die hij [de wilde] gooit naar het wilde dier dat hij achtervolgt, in de eerste stok die hij grijpt om het fruit omlaag te halen dat boven zijn bereik hangt, zien we de toe-eigening van een artikel om te helpen bij de verwerving van een ander, en zo ontdekken we de oorsprong van het kapitaal.' (R. Torrens: 'An Essay on the Production of Wealth' &c., pp. 70-71.)' [5]

In Het Kapitaal schrijft hij: 'We weten dat de productie- en bestaansmiddelen, zolang ze het eigendom blijven van de onmiddellijke producent, geen kapitaal zijn. Ze worden slechts kapitaal onder omstandigheden waarin ze tegelijkertijd dienen als middel tot uitbuiting en onderwerping van de arbeider.' [6] Marx legt uit dat een ambachtsman die zijn eigen gereedschap bezit en voor zichzelf werkt, geen kapitaal bezit en geen loon ontvangt. In de eeuwen die voorafgingen aan de overwinning van de kapitalistische klasse op de oude orde, werkte de overgrote meerderheid van de producenten voor zichzelf, zowel in de steden als op het platteland. De meerderheid van de producenten bestond uit ambachtslieden en boerenfamilies, die eigenaar waren van hun productiemiddelen, en op het platteland bezaten de meeste boerenfamilies grond en konden ze bovendien gebruik maken van gemeenschappelijke gronden om hun vee te voeden of brandhout te sprokkelen. Tussen het einde van de 15e eeuw en het einde van de 18e eeuw had de zich ontwikkelende kapitalistische klasse in West-Europa de steun van de staat nodig om deze massa's producenten hun werktuigen en/of hun land te ontnemen [7] en hen te dwingen loonarbeiders te worden om te overleven. De kapitalistische klasse had georganiseerde actie nodig om de arbeidersklasse te verarmen en te onteigenen en hen zo te dwingen het loonarbeiderschap te aanvaarden. Dat proces ging niet vanzelf. Karl Marx analyseert op gedetailleerde en rigoureuze wijze de methoden die de primitieve accumulatie van kapitaal mogelijk maakten. In het eerste deel van Het Kapitaal geeft hij een overzicht van alle methoden die gebruikt werden om de producenten de productiemiddelen, en dus hun bestaansmiddelen, te ontnemen. [8]

Marx haalt een anekdote uit een boek van Edward Gibbon Wakefield (20 maart 1796 - 16 mei 1862) aan om het idee te illustreren: 'Mr. Peel, jammert hij, nam van Engeland naar Swan River, West-Australië, middelen van bestaan en van productie ten bedrage van 50.000 pond mee. De heer Peel had de vooruitziende blik om bovendien 300 mensen uit de arbeidersklasse, mannen, vrouwen en kinderen, mee te nemen. Eenmaal op de plaats van bestemming aangekomen, 'had meneer Peel geen bediende meer om zijn bed op te maken of water uit de rivier te halen'. [9] Marx merkt ironisch op: 'Ongelukkige meneer Peel, die in alles voorzag behalve in de export van Engelse productiewijzen naar Swan River!' De reden hiervoor is dat er in Australië in die tijd een overvloed aan land beschikbaar was en de arbeiders een lapje grond konden vinden om zich op te vestigen. Marx wil met zijn commentaar op dit fiasco van de kapitalist Peel aantonen dat zolang producenten toegang hebben tot de middelen van bestaan – in dit geval land – ze niet gedwongen zijn zich te onderwerpen aan het dienen van een kapitalist. [10]

Marx concludeert: 'Zolang dus de arbeider voor zichzelf kan accumuleren – en dat kan hij zolang hij bezitter blijft van zijn productiemiddelen – zijn kapitalistische accumulatie en de kapitalistische productiewijze onmogelijk. De klasse van de loonarbeiders, die daarvoor onontbeerlijk is, ontbreekt.' (...) 'De onteigening van de massa van het volk van de bodem vormt de basis van de kapitalistische productiewijze.'

Hij voegt daaraan toe: 'De kapitalistische productiewijze en accumulatie, en daarmee het kapitalistisch privé-eigendom, hebben als fundamentele voorwaarde de vernietiging van het zelfverdiende privé-eigendom; met andere woorden, de onteigening van de arbeider.'

Karl Marx schrijft: 'Het bezit van geld, bestaansmiddelen, machines en andere productiemiddelen bestempelt een mens nog niet tot kapitalist als er geen tegenhanger is – de loonarbeider, de andere mens die gedwongen is zichzelf uit vrije wil te verkopen.'

We moeten er ook op wijzen dat Marx, in hetzelfde deel van Het Kapitaal dat gewijd is aan de primitieve accumulatie, de uitroeiing of gedwongen onderwerping van de inheemse volkeren van Noord-Amerika en de andere gebieden die het slachtoffer werden van de koloniale overheersing en de primitieve accumulatie van kapitaal, scherp veroordeelt: 'De ontdekking van goud en zilver in Amerika, de uitroeiing, slavernij en opsluiting in mijnen van de inheemse bevolking, het begin van de verovering en plundering van Oost-Indië, het veranderen van Afrika in een gebied voor de commerciële jacht op mensen met een zwarte huid, luidde het rooskleurige aanbreken van het tijdperk van de kapitalistische productie in.'

Gevolgen van Thomas Piketty's definitie van kapitaal

Om op Piketty terug te komen: de definitie van kapitaal die hij geeft, leidt tot complete verwarring. Laten we nog eens naar zijn definitie kijken: 'In alle beschavingen heeft kapitaal twee grote economische functies gediend: enerzijds om woningen te verschaffen (...) en anderzijds als productiefactor voor de productie van andere goederen en diensten.' Voor Piketty heeft kapitaal dus in alle beschavingen bestaan; hij gaat helemaal terug naar de prehistorie als hij schrijft: 'Historisch gezien lijken de vroege vormen van kapitalistische accumulatie [11] betrekking te hebben op werktuigen (van vuursteen enzovoort) (...) en rudimentaire woningen, alvorens te evolueren naar meer verfijnde vormen, zoals industrieel en professioneel kapitaal en steeds luxere woningen.' Voor Piketty zijn een prehistorisch vuurstenen werktuig, een grot en een assemblagefabriek voor computers allemaal kapitaal. Als we hem mogen geloven, gaat 'kapitalistische' [sic] accumulatie terug tot de eerste assemblage van een paar stukjes vuursteen die waren verspaand en gevormd. Deze definitie werpt geen licht op de historische specificiteit van kapitaal, zijn ontstaansgeschiedenis, de wijze waarop het wordt gereproduceerd en geaccumuleerd, tot welke klasse het behoort, of de sociale en eigendomsverhoudingen waarmee het correspondeert. De lijst van voorbeelden van kapitaal die Thomas Piketty geeft, lijkt op een catalogus van een supermarkt; in zekere zin is het een inventaris zoals in het gedicht 'Inventaris' van Jacques Prévert ... waarbij alleen de wasberen ontbreken. [12]

Sprekend over de huidige kapitalistische accumulatie, beperkt Piketty de discussie bijna uitsluitend tot de rol van erfenissen en fiscaal beleid dat gunstig is voor kapitalisten; maar in werkelijkheid zijn deze factoren, hoewel ze een tastbare rol spelen in het doorgeven en versterken van kapitaal, niet wat het creëert. Historisch gezien was het, om het kapitaal in handen van de kapitalist een proces van enorme accumulatie te laten beginnen, noodzakelijk de producenten met geweld van hun werktuigen en hun middelen van bestaan te beroven en hun arbeidskracht uit te buiten. De huidige accumulatie van kapitaal vereist de voortdurende uitbuiting van de werkende mensen en van de natuur. Kapitaal speelt geen nuttige rol voor de samenleving; integendeel, de voortzetting van de accumulatie van kapitaal en de activiteiten die kapitaal genereren is letterlijk dodelijk. Piketty's onvermogen om dat te erkennen leidt hem tot een uitspraak als deze: 'Als kapitaal een nuttige rol speelt in het productieproces is het logisch dat het een rendement oplevert.' [13]

Piketty's verwarring is ongetwijfeld het gevolg van zijn fundamentele overtuigingen: 'Ik ben niet geïnteresseerd in het aan de kaak stellen van ongelijkheden of het kapitalisme als zodanig (...) sociale ongelijkheden zijn op zichzelf geen probleem als ze gerechtvaardigd kunnen worden, dat wil zeggen voor het algemeen welzijn. (...)' [14]

Mijn kritiek op Piketty's definities minimaliseert geenszins het belang van het monumentale beeld dat zijn onderzoek heeft geschetst van de ongelijkheid in rijkdom en inkomen die zich in de afgelopen twee eeuwen hebben ontwikkeld. En afgezien van onbetwistbare fundamentele meningsverschillen over het begrip kapitaal, is het voor een anti-neoliberale belastinghervorming van belang dat we proberen een breed spectrum van bewegingen en personen bijeen te brengen, gaande van Thomas Piketty tot bewegingen van antikapitalistisch links. En als het ook mogelijk is om samen te werken om kwijtschelding te eisen van de staatsschulden van de Europese Centrale Bank (voor een totaalbedrag van meer dan 2.500 miljard euro), dan moet dat gebeuren. Ik heb er geen spijt van dat ik in februari 2021 samen met Thomas Piketty de oproep tot kwijtschelding van de staatsschulden van de ECB mede heb ondertekend. Maar net als de andere leden van CADTM die deze tekst hebben ondertekend, ben ik van mening dat er meer moet worden gedaan – te beginnen met, bijvoorbeeld, het heffen van een grote covid-belasting op vermogende particulieren en grote ondernemingen. CADTM is van mening dat kwijtschelding van de staatsschulden gepaard moet gaan met een reeks antikapitalistische maatregelen, en het is niet zeker dat Thomas Piketty die allemaal zou steunen. 

Noten

[1] Thomas Piketty, Kapitaal in de 21ste eeuw.

[2] Idem, p. 337. (In de Engelse editie).

[3] Merk op dat volgens Piketty de bedragen die in Frankrijk worden aangehouden op spaarrekeningen, chequeboekrekeningen, enzovoort slechts 5% van het (particuliere) vermogen uitmaken!

[4] Het is voor kapitalisten erg handig om de zeer hoge inkomsten van de leidinggevenden van een bedrijf, die ook dividenden en aandelenopties omvatten, mee te tellen bij de berekening van de totale loonsom.

[5] Bron: Noot 9 bij Het Kapitaal. In het Duitse origineel en de Franse vertaling voegt Marx schertsend een noot toe, waarin hij suggereert dat voorraad als verwijzing naar kapitaal is afgeleid van het Duitse woord voor stok.

[6] Karl Marx, Het Kapitaal.

[7] De confiscatie van land door kapitalisten begon in Engeland in de 15e eeuw met wat bekend staat als de 'Enclosure Movement', die bestond uit het beëindigen van het traditionele gebruiksrecht van het land en de commons via de Enclosure Acts en het overdragen ervan als privé-eigendom aan rijke aristocraten en bourgeoisie. Het Kapitaal: Onteigening van de grond van de plattelandsbevolking.

[8] Idem, Het geheim van de oorspronkelijke accumulatie.

[9] E. G. Wakefield: England and America, vol. Il, p. 33. Aangehaald door Karl Marx.

[10] Schrijvend over de specifieke situatie van Noord-Amerika en Australië in het begin van de 19e eeuw, legt Marx uit dat de mogelijkheid voor kolonisten uit Europa om eigenaar van land te worden of voor zichzelf te beginnen, 'de loonarbeider van vandaag in staat stelt [om] morgen een onafhankelijke boer te worden, of een ambachtsman, die voor zichzelf werkt'. In Noord-Amerika, Australië en andere door Europa gekoloniseerde gebieden veranderde de situatie geleidelijk in de loop van de 19e eeuw en het begin van de 20ste eeuw, en de grote massa van onafhankelijke producenten wier voorouders uit Europa waren geëmigreerd, werden ook beroofd van hun productiemiddelen.

[11] Vetgedrukt door de auteur.

[12] Fragment uit het gedicht 'Inventaire' (Inventaris) van Jacques Prévert (gepubliceerd in 1946).

[13] Thomas Piketty, Kapitaal in de 21ste eeuw, p. 674 (Engelse editie)

[14] Idem, p. 62. (Engelse editie).

Dit artikel stond op de site van CADTM. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.

Dossier: 
Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren