Borderless

13 December 2018

TTIP: Vrijhandel blijkt paard van Troje, multinationals grijpen de macht via arbitrage, de totale uitverkoop van de democratie

Niet-onafhankelijke rechters die boven de wetten van landen opereren en die boetes uitdelen aan landen die niet doen wat multinationals willen. De SP is niet de enige die dat niet ziet zitten. SP-Europarlementariër Anne-Marie Mineur: ‘De tijd dringt.’

Soms gaat de realiteit het voorstellingsvermogen te boven. In El Salvador waren er plannen om een enorm goudwinningsproject te starten. Er heerste bij de bevolking grote zorg om de vervuiling van de rivier de Lempa die dat zou opleveren. De boeren irrigeren er massaal hun land mee en de helft van de bevolking is ervan afhankelijk voor hun drinkwater. Goudmijnen zouden in het kleine land altijd dicht bij de rivier zijn en het water ernstig vervuilen. Een lange en zeer heftige politieke strijd – er werden zelfs activisten vermoord – leidde er uiteindelijk in 2008 toe dat de Salvadoraanse regering de zorgen erkende en weigerde toestemming te geven voor de enorme goudmijn. Een grote overwinning voor lokaal activisme en de Salvadoraanse democratie. Of niet? Het Canadese bedrijf Pacific Rim Mining Company (sinds 2013 onderdeel van OceanaGold), dat de goudmijn wilde gaan exploiteren, klaagde El Salvador aan en eiste uiteindelijk 315 miljoen dollar van een van de armste landen van Midden-Amerika. De reden? Het verliezen van verwachte toekomstige winsten. Deze claim wordt niet neergelegd bij een Salvadoraanse rechter, maar bij een zogenoemde investeerder-staatarbitrage (in het Engels: Investor-State Dispute Settlement, ISDS). Dat is een commissie van (bedrijfs)juristen die op basis van een vrijhandelsverdrag mag beslissen over de ‘schade’-vergoeding als gevolg van een democratisch besluit dat de mensen van El Salvador beschermt tegen vergiftiging.

Dat kan alleen in Midden-Amerika? Niet als het aan de Europese Unie ligt. Want ISDS – het systeem dat bedrijven enorme claims bij staten kunnen neerleggen en toegewezen kunnen krijgen zonder tussenkomst van een rechter – zit ook in de vrijhandelsverdragen waar nu over onderhandeld wordt. De EU wil met de Verenigde Staten een vrijhandelszone vormen en is in vergevorderde onderhandelingen daarover. In dat verdrag zit ISDS ingebakken.

Schrikwekkende voorbeelden

ISDS is niet nieuw. Het systeem is ook onderdeel van handelsverdragen tussen landen onderling. Een bekend voorbeeld is het Zweedse energiebedrijf Vattenfall, dat het jammer vond dat de Duitse regering na de gebeurtenissen in Fukushima besloot dat het land ging stoppen met kernenergie. Nou ja, jammer... ‘Jammer’ is zacht uitgedrukt, want Vattenfall eiste maar liefst 4,7 miljard euro van de Duitsers. Ook hier weer via een ISDS-claim. En dat was niet de eerste keer. Een paar jaar eerder eiste Vattenfall 1,4 miljard euro van de Duitsers vanwege aangescherpte milieuwetgeving. De zaak werd geschikt; niet bekend is hoeveel de Duitsers hebben betaald, maar wel is bekend dat men er uitkwam omdat Duitsland bereid was de milieu-eisen te verzachten.

Nog een schrikwekkend voorbeeld? We weten dat de Grieken ernstig te lijden hebben van de door Europa afgedwongen bezuinigingen – draconische maatregelen die als voorwaarde werden gesteld om de Griekse schulden te herstructureren. De Slowaakse bank Poštová Banka gebruikt nu ISDS om Griekenland aan te klagen vanwege die herstructurering – overigens nadat de bank voor een prikkie Griekse obligaties had gekocht. De Griekse belastingbetalers mogen dus met een beetje pech ook die boete nog ophoesten.

Minimumloon invoeren? Boete!

De voorbeelden van hoe grote bedrijven met ISDS de democratie buitenspel zetten stapelen zich op. Wil een land als Egypte een minimumloon invoeren? Hup, claim van 82 miljoen euro van Veolia omdat ze hun werknemers ineens meer moesten betalen. Canada besluit uit volksgezondheids- en milieuoverwegingen om import en transport van een giftig benzine-additief te verbieden? Nee hoor: een enorme claim van Ethyl uit de VS zorgde ervoor dat Canada het verbod maar weer introk – en zelfs nog 10 miljoen euro aan Ethyl betaalde. Of wat te denken van de Polen, die bedachten dat ze privatisering van een verzekeraar niet door lieten gaan? Goed voor de Polen, ware het niet dat ons eigen Nederlandse Achmea maar liefst 2 miljard euro compensatie met Polen overeenkwam na een ISDS-claim.

Ook nog een plan B

SP-Europarlementariër Anne-Marie Mineur heeft haar eerste halfjaar in Brussel erop zitten. De strijd tegen de vrijhandelsverdragen met ISDS vraagt veel van haar aandacht. Mineur: ‘Het gaat heel erg hard met de vrijhandelsverdragen. Er is nu redelijk wat aandacht voor TTIP; het vrijhandelsverdrag met de VS waarover de Europese Commissie op dit moment aan het onderhandelen is (Transatlantic Trade and Investment Partnership). Er is heel veel kritiek op TTIP, onder andere op het feit dat er ook bij TTIP een ISDS-systeem wordt ingevoerd.’

Met een Europa-brede actie zijn meer dan een miljoen handtekeningen opgehaald om de TTIP-onderhandelingen te stoppen. De Europese Commissie heeft de petitie echter ‘niet-ontvankelijk’ verklaard. En ging gewoon door natuurlijk. Mineur: ‘Maar door die succesvolle handtekeningenacties wordt de druk wel opgevoerd. Dat heeft ertoe geleid dat de voorzitter van de Europese Commissie, Juncker, heeft gezegd dat ISDS wat hem betreft uit TTIP kan – tenminste, als Frans Timmermans dat ook wil. Timmermans is de Nederlandse Eurocommissaris.’ Overigens wordt er al gewerkt aan een plan B; namelijk dat bedrijven het recht krijgen mee te schrijven aan Europese regels. Dat heet Regulatory cooperation. Oftewel: elke wet gaat pas naar het Europees Parlement als die is goedgekeurd door vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. Mineur: ‘Daaraan zie je hoe ernstig de situatie is. Wat nu al stiekem gebeurt, namelijk dat lobbyisten meeschrijven aan de Europese regels, wordt dan de gelegaliseerde standaard. Geen nieuwe regels waar het bedrijfsleven zich niet in kan vinden. Dat is letterlijk de democratische macht overleveren aan de grote bedrijven.’

Machtsoverdracht

Mineur is blij dat er eindelijk wat aandacht komt voor TTIP en ISDS: ‘Het begint een beetje te komen. Maar eigenlijk blijf ik me erover verbazen dat de journaals, de kranten, de bladen en de internetfora niet vol staan met discussie hierover. Het gaat hier om een nog grotere machtsoverdracht dan destijds met de Europese Grondwet. Als ISDS er komt, dan krijgen multinationals nog meer dan nu de zeggenschap over de regels en wetten in Europa.’ Het ziet ernaar uit dat er door de brede kritiek wat aan het schuiven is. Allemaal heel belangrijk, maar volgens Mineur lopen we groot risico ISDS toch te krijgen, zelfs als het lukt om het uit TTIP te houden: ‘Want terwijl iedereen zich eindelijk druk begint te maken over TTIP, is de EU al in een vergevorderd stadium met CETA (Comprehensive Economic and Trade Agreement) – zeg maar TTIP maar dan met Canada. Die is al uitonderhandeld. Daar zit al een ISDS-systeem in verwerkt. Dit handelsakkoord ligt er al en hoeft alleen nog maar door het Europees Parlement geratificeerd te worden, voor het aan de individuele lidstaten wordt voorgelegd.’

Verdrags-shoppen

Volgens Mineur is CETA niet alleen een voorproefje van wat ons met TTIP te wachten staat; juist het ISDS-systeem leent zich ervoor dat het bijna niet uitmaakt met wie je het verdrag afsluit. Mineur: ‘Alles wat er nodig is om een ISDS-claim tegen Europa te doen, is dat je als multinational een substantieel zakelijk belang hebt in Canada.’ En dat geldt voor bijna elke grote Amerikaanse multinational. ExxonMobil, Microsoft, Lockheed Martin, Walmart, Monsanto en vele andere giganten kunnen gewoon Europa of Europese staten met een ISDS-claim om de oren slaan; daar hebben ze, als CETA wordt geratificeerd, TTIP helemaal niet voor nodig. Dat bedrijven maar al te graag ‘verdragsshoppen’ bleek wel toen Australië beginnende rokers wilde ontmoedigen door sigarettenverpakkingen te standaardiseren; geen mooie logo’s en lettertypes, maar enge foto’s en olijfgroene vlakken met eenvoudige standaardletters. Sigarettenfabrikant Philip Morris kocht zich n. het besluit in de Australische tak in via Philip Morris Asia zodat het handelsverdrag met Hongkong van toepassing was. Zo kon Philip Morris een ISDS-claim indienen tegen het Australische verpakkingsbeleid. Een ander voorbeeld is het Canadese bedrijf Lone Pine, dat via een dochterbedrijf in de VS de staat Canada aanklaagt omdat er in de provincie Quebec een moratorium op schaliegaswinning was ingevoerd.

Arbitragerechters niet onafhankelijk

Hoe komt het dat multinationals zo houden van die ISDS? Mineur: ‘Dat komt doordat de ISDS-industrie zo werkt dat als vanzelf de belangen van multinationals voorrang krijgen. Meestal bestaat een ISDS-panel uit twee arbitragerechters benoemd door de beide partijen, en ..n onpartijdige arbitragerechter. Maar die arbitrage-rechters zijn altijd dezelfde mensen. Er is een beperkte elite van ISDS-advocatenkantoren die wereldwijd de ISDS-zaken behandelen. Die hebben er direct financieel belang bij dat de ISDS-machine goed draait. En die machine draait alleen goed als bedrijven die een claim indienen een heel goede kans hebben dat het flink wat oplevert. Het is dus in het belang van de mensen die de beslissingen nemen, dat bedrijven vaak winnen van de staat.’

Uit onderzoek van Corporate Europe Observatory blijkt dat 15 mensen in 55 procent van de wereldwijde arbitrages de beslissingen hebben genomen. Zij zijn volgens Mineur bepaald niet onafhankelijk: ‘Meerdere prominente arbitrage-rechters zitten in het bestuur van multinationals. Of hebben een belangrijke rol gespeeld als hoofdonderhandelaar bij vrijhandelsverdragen waarin ISDS-systemen zijn opgenomen.’

‘Totale uitverkoop’

De gevolgen van deze ontwikkeling zijn desastreus voor onze democratie. Niet alleen omdat een democratisch genomen beslissing de belastingbetaler ineens heel veel geld kan kosten. Mineur: ‘Je ziet ookdat, in ruil voor het intrekken van een claim, wetgeving wordt verzacht of zelfs ingetrokken. En regeringen gaan er toch van tevoren rekening mee houden. Je weet dat als een multinational niet blij is met een besluit, deze naar een arbitrage-instituut kan gaan dat geneigd is de belangen van die multinational voorrang te geven. Gevolg: een nieuw gat in je begroting. We geven het grote bedrijfsleven zo veel te veel macht. Het komt echt neer op de totale uitverkoop van de democratie.’

Wat is er aan te doen? Mineur: ‘Ik besteed nu veel tijd aan het informeren van mensen. Iedereen die ik vertel hoe het zit, schrikt zich rot. Terecht. In onze partij ga ik langs bij afdelingen om uit te leggen wat er gebeurt. Ik ga langs bij de vakbonden om hen op te roepen hiertegen in verweer te komen. Dat gaan ze ook steeds meer doen. Ik leg een netwerk aan van mensen die er verstand van hebben en zorg dat hun kennis bij andere Europarlementariërs terechtkomt.’ Op de vraag of Nederland ISDS nog kan tegenhouden, twijfelt Mineur: ‘We hebben de zeggenschap van ons parlement over dit soort verdragen in het verdrag van Lissabon — de zogenaamd uitgeklede grondwet — opgegeven. Dus zo bezien kan de Tweede Kamer niet ‘nee’ zeggen als CETA wordt geratificeerd. Maar de Tweede Kamer kan wel Minister Ploumen op pad sturen met de opdracht om in de Raad van de Europese Unie – daar zitten de ministers van alle lidstaten in – nee te zeggen. Probleem is dat zij die handelsverdragen allemaal prachtig vindt – inclusief de ISDS. Verder hoop ik dat door druk van de vakbonden ook de sociaaldemocraten anders gaan kijken naar CETA; het Europees Parlement moet het verdrag goedkeuren, en zolang dat nog niet is gebeurd, is er nog hoop

Mineur roept mensen op om het verzet te steunen: ‘Een handtekening zetten is een snelle en goede manier om te laten zien dat de Europeanen de vrijhandelsverdragen met ISDS niet willen. Lees erover, kom naar een avond van je lokale SP-afdeling als dit onderwerp op de agenda staat; informeer anderen. Het is zo belangrijk dat mensen wéten wat er aan de hand is. Het is geen gelopen race, maar de tijd begint wel te dringen.’

Dit artikel verscheen ook in de Tribune januari 2015

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren