Borderless

24 July 2019

Utoya 22 juli – zwelgen in slachtofferschap?

Sinds juni draait in de bioscopen de film “Utoya 22 juli”. De film gaat over de slachting onder een groep jongeren op het Noorse  eiland Utoya in 2011 door een zwaarbewapende rechtsextremist. Deze film van regisseur Erik Poppe heeft veel discussie opgeroepen. Komt de film niet te snel na dat afschuwelijke gebeuren? Is hier sprake van lijkenpikkerij oftewel schaamteloze commerciële  uitbuiting van ernstig menselijk leed? En wat worden we nou eigenlijk wijzer van de verfilming van deze gebeurtenis?

De aanslag

Op 22 juli 2011 nemen ongeveer 500 jongeren deel aan een zomerkamp op het eiland Utoya. Het kamp is georganiseerd door de Noorse jongerenorganisatie van de sociaaldemocratische Arbeiderspartij. In de loop van de middag horen ze dat er in Oslo een bomaanslag heeft plaatsgevonden in het regeringscentrum, waarbij 8 doden zijn gevallen en 17 gewonden.  De pleger van deze aanslag is de rechtsextremist Anders Behring Breivik.  Aansluitend op deze aanslag rijdt Breivik naar het 40 kilometer verderop gelegen Tyrifjord en neemt daar de veerpont naar het eiland Utoya. Vervolgens haalt hij uit een reistas diverse automatische wapens en begin een wilde jacht  op de linkse jongeren die op Utoya verblijven. Uiteindelijk schiet hij in 1 uur en 12 minuten 69 van die jongeren dood. Naderhand bezwijken nog 7 jongeren aan hun verwondingen. Breivik wordt gearresteerd en  veroordeeld tot 21 jaar gevangenisstraf, met de mogelijkheid van een verlenging tot levenslang.

Schim

De Noorse filmregisseur Erik Poppe heeft nu de moordpartij op het eiland in beeld gebracht in de film “Utoya – 22 juli”. Hij volgt de volledige 72 minuten van de moordpartij met het meisje Kaja (Andrea Berntzen), een verzonnen  personage van 18 jaar, waarin verschillende echt aanwezige jongeren zijn samengebracht.  Van haar en met haar zien we het aanvankelijke ongeloof (rotjes?), de verwarring (schiet de politie op ons?), de angst en de wanhoop (we gaan er aan!) en de poging tot ontkomen op het beboste maar te kleine eiland. Bloedstollend. Breivik blijft vrijwel uit beeld, we zien hem slechts enkele seconden als schim op een heuveltop. De film draait om de slachtoffers.

Instemming

Al tijdens het maken van de film waren er kritische geluiden te horen. Kwam de film niet te vroeg? Zeven jaar na de slachting? Was hier geen sprake van commercieel misbruik van een dergelijk dramatisch gebeuren? En wat hebben we nou eigenlijk aan zo’n film, wat leren we er nou van?

De vraag of de film zwelgt in slachtofferschap is wel voorstelbaar. Dat zwelgen gebeurt immers tegenwoordig vrijwel dagelijks. Sinds slachtoffers en nabestaanden hun woordje mogen doen o.a. bij rechtszaken, citeren vooral kranten met graagte uitspraken als “Maar wij hebben levenslang!”. Niet zelden gevolgd door het meestal schijnheilige “Het gaat ons niet om het geld, maar we willen wél een fikse schadevergoeding voor onze smarten”. In het moderne kapitalisme wordt kennelijk alles van waarde in geld uitgedrukt.  De geopperde bezwaren tegen de film van Erik Poppe worden echter voor een belangrijk deel onderuit gehaald door de instemming van een groot deel van de slachtoffers en nabestaanden. Zij zijn ‘blij’ met deze film, met de aandacht die aan hén besteed wordt. Ook kunnen de meeste slachtoffers en nabestaanden zich vinden in de manier waarop hun leed in beeld wordt gebracht. De verbazing, verwarring, angst en wanhoop worden heel realistisch, eerlijk en integer weergegeven. Als kijker kun je je dit goed voorstellen.

Enige overdrijving

Op drie momenten zou je Erik Poppe kunnen betrappen op enige overdrijving. Aan het begin van de film laat hij Kaja haar moeder bellen om te zeggen dat zich hartstikke veilig voelt op haar eiland. Wat later klinken de geweerschoten van Breivik niet echt als geweerschoten, maar als knoertharde kanonslagen. En als een meisje in de armen van Kaja sterft, zien we op het mobieltje op haar buik dat de moeder van dat meisje  haar belt. Dramatische ingrepen die misschien niet nodig waren, maar ook niet vreselijk storend zijn.

Blijft de vraag nog open wat we van dit alles nou eigenlijk wijzer worden. In ieder geval niets over de motieven, denkwijze en wereldbeeld van Anders Breivik. Hij komt niet alleen nauwelijks in beeld, er is ook geen enkele verwijzing naar zijn achtergrond, behalve dan dat hij rechtsextremist is. Zijn manifest, van maar liefst 1518 pagina’s komt niet aan de orde. De overeenkomsten met de ideologie van een Wilders en een Baudet blijven buiten beschouwing. Het extreem rechtse gedachtengoed met zijn racisme en seksisme en gehoorzaamheid aan het grootkapitaal komt niet aan bod. De film is een postmodern product bij uitstek. Bredere verbanden en politieke opheldering ontbreken. De film zoemt volledig in op menselijke emoties onder gruwelijke omstandigheden. En doet dat diepgaand, oprecht en aangrijpend. En dat is ook een les.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren