Hoewel de overheid niet de enige is die zich zorgen maakt (Cisca Dresselhuis schreef al eerder dat een jaartje sociale dienstplicht voor jongeren geen kwaad kon) is het wel de belangrijkste partij. De partij, die haar zorgen met geld kracht bij kan zetten.

Commissie Van Rijn
In februari legde de regering haar kaarten op tafel. De commissie Van Rijn presenteerde toen het rapport 'De Arbeidsmarkt in de collectieve sector'. Het rapport stelde het probleem: 'Net als in de marktsector begint het in de collectieve sector ernstig te wringen tussen vraag en aanbod.' Er werden oorzaken genoemd. De krapte op de arbeidsmarkt, veroorzaakt door de goed draaiende economie en demografische ontwikkelingen. En natuurlijk de trits: WW, WAO, VUT en de ATV/ADV. Als je de kranten mag geloven komt aan de eerste oorzaak, de goed draaiende economie, binnenkort een eind.
Om het probleem op te lossen dacht de commissie van Rijn aan verbetering van het loopbaanperspectief, door bijvoorbeeld functiedifferentiatie. Dat hebben we eerder gezien. In het onderwijs spelen assistenten tegenwoordig een steeds grotere rol, en in de gezondheidszorg is men bezig met de invoering van de zogenaamde ‘nurse practitioner’, een verpleegster die ook medische handelingen mag verrichten die nu nog zijn voorbehouden aan artsen. Verder zette ‘Van Rijn’ in op vernieuwing. Op korte termijn worden 'task forces' ingezet die verbeteringen moeten doorvoeren op het gebied van management en sturing, de inzet van informatie- en communicatietechnologie en het Human Resources Management. (Uit zoveel moois moet wel iets vernieuwends voortvloeien.)
Maar de belangrijkste voorkeur van de commissie Van Rijn heeft 'maatwerk per sector'. In de Cao’s zouden gemaakt moeten worden over verlenging van de werkweek, waarbij individuele keuzemogelijkheden moeten worden gehandhaafd. Deze nadruk op differentiatie van de Cao's per sector staat overigens haaks op de wens van de AbvaKabo om de Cao's in de gezondheidszorg juist weer meer te koppelen.
Om de veranderingen te financieren trok de overheid voor nu en de komende jaren acht miljard uit. De dans om de Van Rijngelden kon beginnen.

Cao-onderhandelingen
In die royale bui werd voor de gezondheidszorg 3,1 miljard extra ter beschikking gesteld. Een heel bedrag, zelfs als je er rekening mee houdt dat de regering eerst de 800 miljoen guldens terughaalde die bestemd waren voor extra ziekenhuizen, maar niet besteed werden.
Maar of dergelijke bedragen voldoende zijn, is sterk de vraag. Terwijl de verantwoordelijke ministers praten over hoe ze enkele miljarden voor de poorten van de hel (lees: minister Zalm) wegsleepten, spreekt bijvoorbeeld de Aob, de onderwijsbond van de FNV, in onderwijs presenteert de rekening over een achterstand van 17,9 miljard in het onderwijs. Om achterstanden weg te werken en toekomstplannen waar te maken. Zo is er 2,6 miljard nodig voor computers en internet voor het primaire onderwijs. (Dit is bescheiden van de Aob. De KPN die een school in Bilt wil inrichten volgens de huidige mogelijkheden, heeft daar 1,5 miljoen voor uitgetrokken. Omgerekend is dat 10 miljard voor het hele primaire onderwijs.)
Met zulke bedragen in het achterhoofd is het logisch dat de vakbonden de looneisen wat opschroefden. Formeel bleven de eisen in de buurt van de algemene FNV-normen (4%), maar materieel niet. Invoeringen van dertiende maanden (in fasen) en extra eisen ten behoeve van specifieke groepen, bijvoorbeeld leerling-verpleegkundigen, zorgden ervoor dat de eisen boven de markt uitgingen.
De werkgevers zagen dat duidelijk niet zitten. Sommige sectoren probeerden zelfs verborgen te houden hoeveel geld ze eigenlijk van de overheid hadden gekregen. In het geval van de algemene ziekenhuizen bleek het om 286 miljoen te gaan voor verbetering van de arbeidsvoorwaarden, in plaats van de 191 waarover ze het steeds hadden. Minister Borst was natuurlijk niet te beroerd om bij een bezoek aan een stakend ziekenhuis te verklaren dat zij ook echt niet begreep waarom die werkgevers zo moeilijk deden. En zolang het geld vooral van de overheid komt, hoeft een staking om geld natuurlijk niet persé een slechte zaak voor een directie te zijn. Misschien trekt Den Haag dan nog wel eens de portemonnee. Een mogelijk scenario, maar met risico's. Het zelfvertrouwen van de werknemers is er door de acties behoorlijk op vooruit gegaan.
De ziekenhuissector zorgde sowieso voor spektakel. De directies begonnen de onderhandelingen met de eis dat de werkweek verlengd zou worden van 36 naar 38 uur. En dat zonder compensatie. Dat hier weinig enthousiasme is, bleek uit de ervaring van het Deltaziekenhuis in Rotterdam. Nadat de ondernemingsraad onder leiding van NU '91 eerder al op eigen houtje met een vrijwillige verlenging akkoord gegaan was, melden zich slechts vier van de 1200 werknemers. Om precies te zijn: geen enkele verpleegster en drie adjunct-directeuren. Uiteindelijk is dat van de eis over gebleven: een verlenging op vrijwillige basis.

Homeopathie
De acties en de onderhandelingen zijn een succes geweest voor het personeel. Veel eisen zijn binnengehaald. Net zomin echter als met de overige voorstellen van de Commissie Van Rijn, zal het met deze Cao-akkoorden lukken de tekorten op de arbeidsmarkt aan te vullen. De uitstroom van personeel zal waarschijnlijk verminderen en dat is goed, maar periodes met personeelstekorten zijn nu eenmaal inherent aan de ‘vrije’ markt. Concurreren om het schaarse personeel gaat dat niet oplossen, maar is waarschijnlijk onvermijdelijk en als dat toevallig in jouw sector voorkomt, kun je er maar beter van genieten.
Ook deze keer zal de oplossing niet gezocht worden in de afschaffing van die vrije markt. Eerder zal gekozen worden de gevolgen van die vrije markt te bestrijden met nog meer vrije markt. (Kapitalisten lijken wat dat betreft heilig in homeopathie te geloven.)
Als er meer marktwerking komt, dan kan er van alles gebeuren. Instellingen zullen steeds vrijer gelaten worden in de beslissing hoe ze aan geld komen en hoe ze dat besteden. In zijn schitterende boek Fast Food Nation beschrijft Eric Schlosser bijvoorbeeld hoe het één van de eerste door Coca Cola gesponsorde scholen in de VS verging. De directie stuurde de leraren een brief met de mededeling dat het toch maar toegestaan moest worden dat de kinderen Coca Cola in de klas drinken. Anders zou de omzet te laag worden en kwam het sponsorcontract in gevaar. Gaan we dat nog meemaken? De school of ziekenhuiskantine gesponsord en bevoorraad door Mc Donalds? Of nog meer reclame gericht op kinderen op Kennisnet, zoals in de VS waar kinderen elke dag via schooltelevisie hun portie reclame opdoen.