De militaire operatie van de Verenigde Staten in Venezuela lijkt de strategie voor regimewisseling in de 21e eeuw opnieuw te definiëren. Hoe kunnen we begrijpen wat er de afgelopen dagen is gebeurd en wat er in de nabije toekomst zou kunnen gebeuren? Wat zegt de structuur van de Venezolaanse staat ons over de dag na de arrestatie van Maduro door Amerikaanse militaire troepen?

In de vroege ochtend van 3 januari deed Donald Trump wat velen van ons dachten dat hij niet kon doen zonder een hoge prijs te betalen: een regimewisseling in Venezuela. Chinook-helikopters met Delta-troepen kwamen Caracas binnen, ontvoerden Nicolás Maduro en zetten hem een paar uur later in een cel in Brooklyn. Op 5 januari werd hij voor een federale rechter gebracht op beschuldiging van narcoterrorisme.

Onberispelijk verdacht

Om de Panamese president Manuel Antonio Noriega in 1989 op te pakken, moest de VS El Chorrillo platgooien en honderden of duizenden mensen doden. De operatie duurde bijna een maand.

Waar was het ‘chavistische’ leger nu? De gewapende collectieven? De Bolivariaanse Militie? De Russische luchtverdedigingssystemen? De ‘langdurige volksoorlog’ die ze beloofden? ‘Het is niet moeilijk om binnen te komen, maar wel om weer weg te gaan’, pochten ze. Maar de Amerikanen kwamen binnen, gingen weer weg en namen Maduro mee zonder ook maar de minste weerstand.

De geschiedenis zal de details moeten uitzoeken van de onderhandelingen die de deuren van een federale maximaal beveiligde gevangenis in de Verenigde Staten hebben geopend voor Maduro en zijn vrouw, Cilia Flores.

Het tactische succes was niet alleen te danken aan de Amerikaanse speciale eenheden. De enige verklaring voor zoveel precisie lijkt een perfect uitgevoerd verraad te zijn.

De strategische overwinning

Deze operatie geeft een nieuwe betekenis aan 'regimeverandering' voor de 21e eeuw, gezien de moerassen van Irak en Afghanistan. De strategische overwinning is dat ze effectieve controle over Venezuela hebben gekregen zonder de kosten van nation building te betalen. Er is geen institutionele wederopbouw, geen ontwapening van milities, geen oprichting van nieuwe veiligheidstroepen. Er is geen bezetting met duizenden soldaten gedurende een decennium. Er is geen opstand, geen machtsvacuüm, geen chaos om te beheren.

Trump zei het zonder omwegen: het gaat om het veroveren van hulpbronnen, te beginnen met olie. Democratie kan wachten.

Wat Trump nu wil doen, met de enthousiaste hulp van de broer en zus Delcy en Jorge Rodríguez – de nieuwe president van de Republiek en de voorzitter van de Nationale Assemblee – is geen bevrijding: het is neokoloniale toe-eigening. Donald Trump eist met geweld het recht op om het land te regeren. Om te beslissen wie de baas is en wie niet. Om de Venezolaanse bodem open te stellen voor zijn oliemaatschappijen. Om een land met 30 miljoen inwoners te besturen alsof het een concessie is.

Als dit een democratische overgang was, als Delcy Rodríguez de tijdelijke brug was die sommigen zich voorstellen, zouden er binnen enkele maanden verkiezingen zijn, en geen periode van aanpassing aan de Amerikaanse oliebezetting. Daarom werd María Corina Machado door de Amerikaanse president uit de bus gezet, die haar zelfs vernederde door te zeggen dat ze niet de 'legitimiteit' en het 'respect' van het land heeft. Met andere woorden, de mogelijke komst aan de macht van de ooit zo geprezen oppositieleider bracht het risico met zich mee dat de Verenigde Staten zich te veel zouden moeten mengen in het handhaven van de orde in het land, met alle risico's van dien – en de moeilijkheden voor Trump om dat intern te rechtvaardigen.

Toevallig was Machado – die met steun van de VS Venezuela had verlaten om in Noorwegen de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst te nemen – nog steeds buiten het land, waarnaar ze ook met Amerikaanse steun zou terugkeren, toen de militaire operatie plaatsvond.

De regimewisseling was niet bedoeld voor de Venezolaanse democratie, maar was bedoeld om de controle van de gringo's te vestigen.

Dit is niet de Dominicaanse Republiek

Ze zeggen dat Delcy een Balaguer zou zijn: de continuïteit die de democratische overgang voorbereidt. De analogie, die de laatste dagen vaak wordt herhaald, verwijst naar Joaquín Balaguer, die uit de schoot van het Dominicaanse regime kwam en in 1960 het presidentschap op zich nam als marionet van dictator Rafael L. Trujillo en hem opvolgde nadat die vermoord was in 1961. De overgang kwam bij hem terecht en niet bij de oppositieleider Juan Bosch. 'In plaats van te breken met Trujillo, paste [Balaguer] het trujillisme aan aan een nieuwe, zachtere taal, die beter te verkopen was aan de internationale gemeenschap, maar met dezelfde logica van cliëntelisme, personalisme en verticale machtsverhoudingen.' Hij was een 'onzichtbare brug tussen twee tijdperken, tussen dictatuur en democratie'.

Maar Delcy Rodríguez is geen Balaguer.

Trujillo bouwde een personalistisch regime op, hij was de belichaming van de staat. Toen hij werd vermoord, was een vacuüm onvermijdelijk. Balaguer fungeerde als buffer terwijl de overgang werd georganiseerd.

Het madurisme is iets anders. Het is geen persoonlijk regime, maar een patrimoniaal regime: een netwerk van militairen, bureaucraten en zakenlieden dat de staat heeft gekaapt om die als buit te beheren. Een regime wordt niet bepaald door de namen die er deel van uitmaken of door zijn retoriek. Het wordt bepaald door hoe de macht functioneert: aan wie het loyaal is, onder welke druk het opereert, wat de grenzen zijn van wat het kan doen of zeggen.

Jarenlang legitimeerde het madurisme zichzelf, althans in het discours, door zijn 'verzet' tegen de Verenigde Staten. Het kon corrupt, autoritair of incompetent zijn, maar het was 'anti-imperialistisch'. Die fictie gaf het interne samenhang en politieke steun. Maar daar is nu een einde aan gekomen.

Delcy Rodríguez vertegenwoordigt geen persoonlijke opvolging, zoals Balaguer, maar de voortzetting van een politiek project dat is gekaapt.

Niet de staat vernietigen, maar overnemen

De nieuwe president van Venezuela is waar ze is omdat Trump haar daar heeft neergezet. Ze heeft haar functie te danken aan Washington. Ze kan slogans herhalen, het kabinet behouden, Hugo Chávez aanroepen en zelfs de campagne 'Free Maduro' leiden. Maar de essentie van het regime is veranderd. De facto is het een macht die ondergeschikt is aan het Amerikaanse dictaat.

De overwinning van Trump was dat hij Maduro van het stuur haalde terwijl de auto reed en hij zelf plaatsnam.

Als de leider van een persoonlijk regime valt, stort het systeem in. Zonder hem is er geen staat. Als de baas van een maffia valt, stort de structuur niet in: ze past zich aan. Ze zoekt een nieuwe baas. Ze onderhandelt over haar voortbestaan. Loyaliteiten zijn niet ideologisch of moreel. Ze zijn contractueel. Het gaat erom dat je in business blijft.

Daarom kon Trump de baas wegsturen zonder de structuur te ontmantelen. Hij heeft het Chavistische apparaat niet kapotgemaakt om iets nieuws op te bouwen. Hij heeft het gevangen genomen en laat het voor zich werken. Dat is de perfecte regimewisseling. Niet omdat het moreel oké of juridisch te rechtvaardigen is, maar omdat het doel bereikt wordt: een land controleren zonder de kosten die de VS in Irak en Afghanistan de das om hebben gedaan.

Over vijf jaar hoeft niemand uit te leggen waarom er troepen sterven in Caracas. Ook hoeft niemand miljarden dollars aan wederopbouw te rechtvaardigen. Er zal olie vloeien, er zullen contracten worden getekend en er zal een lokale regering zijn die gehoorzaamt zonder dat Washington rechtstreeks hoeft te regeren. Daarom is dit historisch. Niet vanwege de militaire operatie, maar vanwege het model dat hiermee wordt geïntroduceerd.

Geen staten vernietigen. Ze veroveren. Geen gebieden bezetten. Elites controleren. Geen naties bouwen. Bestaande naties heroriënteren.

En alles werkte omdat het regime van Maduro niet revolutionair was, maar maffia-achtig. En maffia-achtige staten zijn, door hun aard, overdraagbaar.

Andrés Izarra, Venezolaans journalist en voormalig minister. Hij was driemaal minister van Communicatie en Informatie onder Hugo Chávez en tot 2015 minister van Toerisme onder Nicolás Maduro. In 2018 brak hij openlijk met de regering-Maduro.

Dit artikel stond op Nueva Sociedad. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.