Vergelijking is de manier waarop we de wereld kennen

Foto: MIT Media Lab, Flickr/CC2.0

Dit is de toespraak die Masha Gessen hield na het ontvangen van de Hannah Arendt Prijs voor Politiek Denken. Eerder werd het hen onmogelijk gemaakt om de prijs in ontvangst te nemen omdat de financier, de Heinrich Boll Stichting van de partij de Groenen, het een probleem vond dat hen Gaza met het getto van Warschau had vergeleken.

Ik ga het hebben over vergelijkingen.

Waarom vergelijken we? We vergelijken om te leren. Zo begrijpen we de wereld. Een kleur is alleen een kleur tussen andere kleuren. Een vorm is een vorm alleen als hij zich onderscheidt van andere vormen. Een gevoel is aleen een gevoel als je andere gevoelens hebt ervaren.

Vergelijking is de manier waarop we de wereld kennen. En toch maken we regels over dingen die niet met elkaar vergeleken kunnen worden. Neem appels en sinaasappels. Waarom zou je ze niet vergelijken? Beide zijn fruit, beide zijn zoet, de ene is meestal zuurder dan de andere, de ene heeft een oneetbaar deel aan de buitenkant, de andere een oneetbaar deel aan de binnenkant, beide bevatten calorieën, voedingsstoffen en vitamines, zij het verschillende, en je kunt van beide sap maken, maar je hebt voor beide verschillende soorten machines nodig. Dit lijken me nuttige manieren om appels en sinaasappels te leren kennen.

Niet alle vergelijkingen zijn nuttig. Ik heb vaak gezien dat leerlingen – jonge schrijvers – metaforen, vergelijkingen en analogieën gebruiken op een manier die eerder onduidelijk dan verhelderend is. Meestal gebeurt dit wanneer ze iets gewoons, bekends – iets dat we kennen – vergelijken met iets dat moeilijker tevoorschijn te toveren is. Ik betrap mezelf er vaak op dat ik commentaar schrijf aan leerlingen, waarin ik hen in wezen vraag om alleen te vergelijken met dingen die duidelijk voorstelbaar zijn.

De Westerse wereld en Duitsland in het bijzonder hebben veel tijd, moeite, geld, creatieve en politieke energie gestoken in het verbeelden van de Holocaust. We hebben taal, beelden en statistieken die gemakkelijk beschikbaar zijn om ons de Holocaust voor te stellen. We hebben het elkaar gemakkelijk gemaakt om gemeenschappelijke beelden en zelfs herinneringen aan de Holocaust op te roepen.

En toch is er een regel – en die is zeker niet uniek voor Duitsland – dat je dingen niet met de Holocaust mag vergelijken. Er is een paradox: we stellen ons de Holocaust zeer gedetailleerd voor, maar we vatten hem op als fundamenteel onvoorstelbaar. Het is het soort kwaad dat we niet kunnen bevatten. Maar alles wat in het heden gebeurt, is per definitie voorstelbaar. We kunnen het zien. Zelfs kleine kinderen die aan de Amerikaanse grens van hun ouders worden gescheiden en in bewaring worden gesteld, kunnen we ons voorstellen zodra we foto’s van hen op onze schermen zien en hun en hun stemmen horen in geluidsopnames. Dus toen vertegenwoordiger Alexandria Ocasio-Cortez in 2019 de woorden “concentratiekampen” gebruikte om detentiefaciliteiten voor migranten te beschrijven, kwam deze vergelijking onder vuur te liggen, onder andere omdat het het voorstelbare – een regelmatige praktijk van de Amerikaanse overheid- naast het onvoorstelbare wordt gezet. Alles dat voorstelbaar is door het feit dat het gezien, gehoord of gezien wordt, lijkt ons onvergelijkbaar met de Holocaust. Alles wat voorstelbaar is door het feit alleen dat het gezien, gehoord wordt, dat er getuigen voor zijn, lijkt ons onvergelijkbaar met de Holocaust.

Enkele van de termen die gebruikt worden om de mogelijkheid uit te sluiten om iets met de Holocaust te vergelijken zijn “Holocaust nivelleren”, “Holocaust relativeren” en, paradoxaal genoeg, ook “Holocaust universaliseren”. Deze zinnen, die het unieke karakter van de Holocaust bevestigen, hebben een relatie met de term “nooit meer”. Ik heb veel over deze term nagedacht, onder andere vanwege de vreemde variant “Never again is now”, die naar verluidt in het Duits net zo onzinnig is als in het Engels. Het lijkt me een soort toverspreuk. Maar “nooit meer” is een politiek project. Het is een streven – altijd – niet de toestand zoals die is. Misschien stoort het “nu” me daarom zo.

Een politiek project is iets dat gebeurt in het heden, in de wereld, tussen mensen. Hannah Arendt heeft haar hele intellectuele leven nagedacht over wat politiek is. Voor haar was politiek een ruimte waarin we uitdokteren hoe we samen in deze wereld kunnen leven, een ruimte van discussie en denken en het creëren van nieuwe mogelijkheden. Na de Holocaust is het een ruimte waarin we uitzoeken hoe we samen in deze wereld kunnen leven zonder de Holocaust te herhalen.

Een van de structuren die we in de politiek hebben uitgevonden om een herhaling van de Holocaust te voorkomen is het internationaal humanitair recht, in het bijzonder de wetten voor de bescherming van burgers. Het is ook het kader van internationale jurisprudentie, zoals het Internationaal Strafhof, tribunalen voor oorlogsmisdaden en rechtszaken met universele rechtsmacht. Ook het begrip genocide is ontstaan als gevolg van de Holocaust.

De wet werkt over het algemeen door iets met iets anders te vergelijken. Is deze zaak zoals die zaak? Elk geval heeft zijn eigen details. Een auto die een voetganger aanreed en doodde reed in precies de tegenovergestelde richting van een andere auto, was een ander merk en kleur, en deze dingen maken de twee gevallen niet wezenlijk verschillend. Maakt het uit wat de voetganger deed? Of ze zichtbaar waren, over de snelweg liepen, naar hun telefoon aan het staren waren? Of ze eerder de bestuurder beledigd hadden? Het kind van de bestuurder had gedood?

De afgelopen twee jaar heb ik veel berichten gemaakt over de oorlog in Oekraïne en in het bijzonder over de Russische oorlogsmisdaden in Oekraïne. En ik heb gezien hoe vergelijkingen met de Holocaust, concepten die voortkwamen uit Holocaust, concepten die voortkwamen uit de afrekening met de Holocaust, deel zijn gaan uitmaken van de spraak van niet alleen internationale advocaten, maar ook van lokale rechercheurs en gewone mensen in plaatsen als Bucha. Ik zie ze voortdurend bezig met de vraag: wat is genocide? Is het gedwongen overbrengen van mensen naar Rusland een een onderdeel van genocide? Vereist genocide dat de mensen die denken dat het genocide is? Vereist genocide opzet? Is er gearticuleerde intentie? We kunnen niet over deze dingen nadenken zonder na te denken over andere genociden en de genocide die heeft geleid tot het ontstaan van deze juridische kaders.

Dus ik denk dat je nu wel begrijpt dat ik de vergelijking van de Gazastrook met een Joods getto in het door de nazi’s bezette Europa niet terloops maakte. Gisteren daagde een verslaggever me uit over deze vergelijking door door te wijzen op enkele verschillen: de Joodse getto’s waren dichter bevolkt dan Gaza; mensen konden het getto niet verlaten; en moderne wapens konden het getto niet worden binnengesmokkeld, zoals dat wel gebeurt in Gaza. Deze uitwisseling deed me denken aan een schuine mop die volgens mij in veel culturen bestaat. Een man biedt een vrouw een astronomisch bedrag geld voor seks. Ze stemt ermee in om met hem naar bed te gaan – laten we zeggen, voor 10 miljoen dollar. “Wil je met me naar bed voor $10?” vraagt hij dan. Verontwaardigd antwoordt ze: “Wat denk je dat ik ben?”. “We weten al wat je bent. We onderhandelen alleen over de prijs.” Ik wou dat ik een grap kon vinden die sekswerk niet stigmatiseerde om deze filosofische constructie te illustreren, namelijk dat dingen wezenlijk gelijk kunnen zijn en kunnen verschillen in de details.

Toen ik deze vergelijking maakte tussen Gaza en het getto, dacht ik dat ik een originele bijdrage leverde aan een discours dat gedomineerd wordt door de slechte metafoor van een “openluchtgevangenis”. Sindsdien heb ik geleerd dat de vergelijking een traditie heeft die minstens twintig jaar teruggaat. In juni 2003 schreef de Britse politica Oona King een artikel voor de Guardian over haar reis naar Israël-Palestina. Op haar eerste dag in de Gazastrook werden een vrouw en haar kind gedood door een helikopteraanval en raakten tientallen anderen gewond. King schreef: “De oorspronkelijke stichters van de Joodse staat konden zich de ironie zeker niet voorstellen waarmee Israël vandaag de dag wordt geconfronteerd: door aan te ontsnappen aan de as van de Holocaust, hebben ze hebben ze een ander volk opgesloten in een hel die qua aard – maar niet de omvang – gelijk staat aan het getto van Warschau.” De vergelijking was natuurlijk controversieel.

Ik beweer niet dat ik gelijk heb omdat andere mensen dezelfde vergelijking hebben gemaakt als ik. Wat ik probeer te doen is een tijdsdimensie toe te voegen aan dit gesprek. Wat me opviel aan deze vergelijking is dat King de vergelijking maakte drie jaar voordat Israël het belegeringsregime in Gaza oplegde. En het was de tijdsdimensie die ook ontbrak in de uitdagingen die de verslaggeefster gisteren aanbood, toen ze het had over bevolkingsdichtheid en wapensmokkel. De bevolking van de getto’s veranderde in de loop van de tijd (en er werden inderdaad wapens binnengesmokkeld).

Maar ik heb het niet zozeer over feitelijke fouten als wel over een fout die we vaak maken als we over geschiedenis nadenken. We zien historische gebeurtenissen niet als gebeurtenissen die zich in de loop van de tijd ontwikkelen. Dit is al mijn hele schrijversleven een obsessie. Ik heb altijd willen weten wat er gebeurt in de periode tussen de data in een geschiedenisboek in.

De Holocaust was bijzonder omdat er zoveel mensen in korte tijd werden vermoord. Maar zelfs de Holocaust duurde jaren. Mensen leefden, hadden hoop, probeerden te begrijpen wat er gebeurde en boden weerstand.

Voor mijn eerste verhalende boek deed ik meer dan twintig jaar geleden onderzoek naar het getto van Bialystok, en in het bijzonder naar het leven en denken van mijn overgrootvader in dit getto. Toevallig was er een behoorlijke hoeveelheid materiaal: overlevenden hadden memoires geschreven; minstens één jongere had een dagboek bijgehouden gedurende het hele bestaan van het getto; en een paar overlevenden waren nog in leven. Mijn overgrootvader was een leider van de Judenrat. Hij was bekend en mensen noemden hem in hun herinneringen. Al vroeg in het bestaan van het getto probeerde hij het leven leefbaar te maken, net als anderen met wie hij samenwerkte. Er moest voedsel worden aangevoerd. Afval moest worden opgeruimd. De veiligheid moest worden gehandhaafd. In het begin probeerde mijn overgrootvader in naam van de veiligheid te voorkomen dat jongeren in het getto verzet zouden organiseren. Dichter bij het einde, in 1943, nadat het getto bruut en drastisch was verkleind in fysieke omvang en bevolking, gebruikte mijn overgrootvader de voedseltrucks waar hij de leiding over had om wapens het getto binnen te brengen. Deze werden gebruikt tijdens de opstand in het getto van Bialystok.

Wat was er veranderd? Zijn politieke positie veranderde. Zijn verbeelding veranderde. In het begin wist hij niet wat er ging gebeuren. Hij wist niet dat de Holocaust mogelijk was.

Wij weten dat wel. Wij zijn niet slimmer, vriendelijker, wijzer of moreler dan mensen die negentig jaar geleden leefden. We zijn net zo goed in staat om nodeloos onze politieke macht op te geven en om moedwillig onwetend te blijven van de duisternis die zich aandient. Maar wij weten iets wat zij niet wisten: wij weten dat de Holocaust mogelijk is.

De afgelopen dagen heb ik regels uit een novelle van de Russische schrijfster Valeria Narbikova, die ik ooit heb vertaald, in mijn hoofd. Het is een novelle die geschreven is alsof de schrijfster net leert denken, de wereld leert herkennen. Twee steeds terugkerende zinnen zijn: “Als iets er is, hoe is het dan?” – een pleidooi voor een referentie, een vergelijking en een andere: “Er gaat altijd iets vooraf aan dat wat volgt.” Als we vergelijken, vergelijken we ook contexten en geschiedenissen en doen we voorspellingen. Dit is, natuurlijk, een deel van wat Holocaust-vergelijkingen zo beladen maakt: ze voorspellen het ergste. Een belangrijk bezwaar dat ik heb gehoord tegen het vergelijken van Gaza met het getto: maar er zijn geen dodenmarsen uit Gaza en geen vernietigingskampen die wachten op de inwoners.

En dat is de reden dat we vergelijken. Om te voorkomen dat wat we weten dat kan gebeuren, ook gebeurt. Om van “nooit meer” een politiek project te maken in plaats van een toverspreuk. En als we overtuigend en dapper vergelijken, dan wordt in het beste geval bewezen dat de vergelijking niet klopt.

Overgenomen van Globalinfo 
 
Soort artikel
Reactie van:

Ben Weghorst

vr, 02/02/2024 - 20:27

Vraag: haalt Masha Gessen hier niet twee zaken doorelkaar? Enerzijds de vergelijkende beschrijving, beschrijving in de trant van "dit zit hier zus en dat zit daar zo". Anderzijds de analogieredenatie, een drogredenatie in de trant van "dit is als dat". Voor de vergelijkende beschrijving is wel wat te zeggen maar aan de analogieredenatie heb je niks in een betoog en het zet de lezer meestal op het verkeerde been.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
pagetoptoptop