E-Quality is een expertise-centrum op het gebied van gender en etniciteit. In dat kader ben ik bezig met de evaluatie van de Koppelingswet. Ik probeer te weten te komen welke speciale gevolgen deze wet heeft voor vrouwen. We hebben vele instellingen en organisaties gevraagd naar hun praktijkervaringen: Sociale Diensten, actiecomités die illegalen ondersteunen, kerkelij-ke groepen, GGD's, vrouwenhulpverlening etcetera. Veel instellingen reageren niet, en andere laten weten dat ze geen speciale gevolgen voor vrouwen zien, of dat ze sinds de invoering van de Koppelingswet nauwelijks nog illegale cliënten zien. Het eerste probleem is daarmee al duidelijk: het is heel moeilijk om een goed inzicht te krijgen in de gevolgen. Er is vaak niet meer dan een indruk, een aantal voor-beelden, waarvan je niet weet of het incidenten zijn.

Vrouwen zwaarder getroffen
Natuurlijk zijn er de algemene problemen; het wegvallen van inkomen, huisuitzetting, enorme schul-den. Vrouwen hebben deze problemen iets vaker dan mannen, omdat zij vaak geen eigen inkomen hebben. Dus, bijvoorbeeld, als de man wordt opgepakt of weggaat, dan hebben zij geen vangnet. Als ze kinderen hebben kunnen ze vaak niet of nauwelijks werken. Gelukkig is er een alternatief circuit en zijn er hulpfondsen, maar dat is niet toereikend. Sinds de Koppelings-wet is het beroep dat hierop wordt gedaan gegroeid. Mensen worden dus ook afhankelijk van particulieren die geld of onderdak bieden. En dat brengt risico's met zich mee. Er worden oplossingen gezocht zoals: een baby inschrijven als het kind van een ander, zodat het kind verzekerd is voor ziektekosten en kinderbijslag wordt verstrekt. Of, minder extreem maar ook riskant: het kind wordt ingeschreven alsof het woont bij de niet-illegale vader - terwijl het in feite bij de moeder woont. Ook horen we dat vrouwen ervoor kiezen om in te trekken bij een man die ze nauwelijks kennen, zomaar iemand die ze op straat ontmoeten. Opvanghuizen zien deze vrouwen soms na een tijdje terug, zwaar mishandeld.
Een ander algemeen probleem dat vrouwen relatief zwaarder treft, is het feit dat vrouwen vaak de verantwoorde-lijkheid hebben om voor familieleden te zorgen. Dat geldt bij ziekte, waar nu geen thuiszorg meer voor beschikbaar is. Het geldt ook voor het in huis nemen van familieleden, zoals bijvoorbeeld in het geval van een Marokkaanse alleenstaande vrouw die een nichtje in huis heeft dat illegaal is. Deze vrouw moet dat allemaal oplossen met een alleenstaanden-uitkering.

Gezondheidszorg
Volgens het huidige systeem moet de arts die een illegale patiënt verzorgt eerst de rekening bij de patiënt zelf neerleggen; ook al is vaak duidelijk dat die niet zal kunnen betalen. Dit leidt tot veel stress, ziekenhuizen gaan zelfs zo ver dat ze een deurwaarder sturen. Als dat niet lukt, kan de zorginstelling een beroep doen op het zogenaamde 'Koppelingsfonds'. Vorig jaar was hiervoor elf miljoen gereserveerd. Het is alarmerend te weten dat dat weinige geld niet eens is opgegaan.
De signalen wijzen erop dat mensen nu langer doorlopen met klachten, en alleen als het heel erg wordt naar de dokter gaan. De Koppelingswet is nu nog te jong om de lange termijneffecten te kunnen zien, maar denk aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker en borstkanker: hiervoor worden vrouwen opgeroepen aan de hand van het bevolkingsregister. Wie niet staat ingeschreven, wordt dus niet opgeroepen. Amsterdamse huisartsen constateren dat bepaalde patiënten inderdaad niet meer deelnemen aan het bevol-kingsonderzoek.

Zwangerschap
De zorg rond zwangerschap en bevalling valt onder het begrip 'medisch noodzakelijke zorg'. Deze zorg moet altijd verleend worden, zo is bij de kamerbehandeling van de Koppelings-wet vastgesteld. Verloskundigen melden echter dat zij te weinig illegale vrouwen zien. Kennelijk is bij veel betrokkenen niet bekend dat zij wel degelijk recht hebben op zwang-erschapszorg. Of zij zijn bang dat via deze zorg hun adres toch bekend wordt.
Er zijn ons verschillende gevallen gemeld van vrouwen die tijdens hun zwangerschap geen enkele arts of verloskundige bezochten, en soms zelfs in hun eentje zijn bevallen. Een voorbeeld: een vrouw die in een ziekenhuis was bevallen. Keurig volgens de regeling legde het ziekenhuis de rekening bij de vrouw neer, die zij echter niet kon betalen. Vervolgens weigerde het ziekenhuis om een geboorte-attest af te geven, dat de vrouw nodig had om het kind te kunnen inschrijven bij de burgerlijke stand. Na maanden kwam ze toevallig bij een hulpverlener terecht, en na dreiging met een kort geding gaf het ziekenhuis het attest alsnog af. De vrouw was toen echter niet meer bereikbaar; zij was weer ondergedoken. De Koppelingswet creëert op deze manier mensen die niet eens bestaan.
Het niet-inschrijven van kinderen kan er toe leiden dat deze kinderen buiten de zorg van het consultatiebureau en de inentingen-programma’s vallen. Ook kan de moeder naderhand niet bewijzen dat dit haar kind is. En er gaan natuurlijk problemen komen met het bewijzen van de leeftijd van het kind. Als de Koppelingswet nog bestaat wanneer het kind pakweg zestien jaar is, moet de school zich dan gaan afvragen of hij of zij misschien al achttien is?
Voor kraamzorg zijn illegale vrouwen niet verzekerd en ze kunnen het vaak ook niet zelf betalen. Juist illegale vrouwen hebben kraamzorg vaak hard nodig, gezien hun slechte algemene situatie.
Over geslachtsziekten krijgen wij tegenstrijdige meldingen. Enerzijds is gemeld dat illegale vrouwen vaker dan voorheen doorlopen met geslachtsziekten. Dit terwijl er veel illegale vrouwen in de prostitutie werken, zij behoren al tot de risicogroep. Maar anderzijds: de SOA-spreekuren van de GGD’s in de grote steden zijn vrij toegankelijk, ook na invoering van de Koppe-lingswet. De GGD in Amsterdam ziet geen daling in het aantal illegale vrouwen dat zich meldt.

Vrouwenopvang
De vrouwenopvang meldt dat bewoonsters niet meer in aanmerking komen voor therapie bij bijvoorbeeld een Riagg. Dit wordt dus kennelijk niet als medisch noodzakelijke hulp gezien. Hierdoor komen de vrouwen niet toe aan het verwerken van geweldservaringen, terwijl juist zij vaak een traumatische geschiedenis hebben.
Wij hebben van diverse opvanghuizen gehoord dat zij vrouwen zonder vergunning nog maar in beperkte mate opnemen, of helemaal niet. Een eerste probleem blijkt te zijn dat de kennis van de wetgeving soms gebrekkig is. Er zijn opvanghuizen die dat erkennen, maar er zijn er ook die menen te weten dat je geen uitkering krijgt als je een afhankelijk verblijfsrecht had - wat gelukkig niet klopt. Een reparatiewetje, waardoor voor mishandelde illegale vrouwen wel financiering beschikbaar is, is bij de opvanghuizen vaak niet bekend.
Maar er zijn natuurlijk ook reële problemen. Welk perspectief kun je illegale vrouwen (die dus al uitgeprocedeerd waren, of nooit een vergunning hebben gehad) bieden na de opvang? Een directeur van een opvanghuis zei tegen mij: "we kunnen toch moeilijk doorverwijzen naar de prostitutie?"
En ook bij degenen met een afhankelijk verblijfsrecht is er het probleem dat zij geen recht hebben op huisvesting. De betrokkenen stromen niet meer door, terwijl de opvang al capaciteitsproblemen heeft. Het duurt al gauw twee tot drie jaar voordat er een beslissing wordt genomen over het voortgezet verblijf.
Hoewel begrijpelijk, maak ik toch bezwaar tegen de reactie van de meeste opvanghuizen. Hun doelstelling is toch het helpen van mishandelde vrouwen? Veel opvang-huizen, zeker de Blijf-van -m’n-Lijfhuizen, zijn opgericht door feministische vrijwilligsters, zonder enige financiering. Inmiddels zijn ze geprofessionaliseerd, wat veel voordelen biedt. Maar zij moeten dat professionalisme koppelen aan het actieverleden, en zich niet neerleggen bij de financiële barrières die de overheid opwerpt door de Koppelingswet.

Veel hulpverleners denken dat ze iets illegaals doen als ze met een illegaal spreken. Typerend voorbeeld: iemand van maatschappelijk werk meldde dat een achtjarig kind niet naar school mag vanwege de Koppelingswet. Dat is onjuist, maar de ouders denken dat het zo is en houden hun kind thuis, maatschappelijk werk weet kennelijk niet beter. Deze angst, die maakt dat mensen niet eens gebruik maken van de magere rechten die ze nog hebben, is geen bij-effect van de Koppelingswet, maar is de wet bewust gemaakt om dat effect te sorteren.
En dat allemaal om één reden: Nederland onaantrekkelijk maken, zorgen dat ze vertrekken. De belangrijkste conclusie uit mijn onderzoek luidt echter: dat gebeurt niet. Geen enkele hulpverlener merkt er iets van dat de Koppelingswet ertoe leidt dat mensen hun biezen pakken. Ze blijven, in een slechtere situatie dan voorheen, dat wel. Ze hebben geen keus.