In dit voorjaar kwam de nieuwe documentaire van de feministische filmmaker Sunny Bergman uit. In Blauwe ballen en andere verkrachtingsmythes laat ze niet alleen zien hoe wijdverspreid seksueel geweld is, maar ook hoe lastig het is om genoegdoening te vinden. Manisha Kalikadien interviewde Sunny Bergman.

In de documentaire worden seksistische opvattingen vanuit de heersende cultuur zichtbaar gemaakt. Waar komt dit vandaan en waarom zijn (jonge)mannen hier vatbaar voor?

Traditioneel gezien, in ieder geval in de westerse samenleving, laat mannelijkheid weinig ruimte voor kwetsbaarheid en kwetsbare emoties zoals verdriet en angst. Het schrijft genderspecifieke rollen voor waar mensen zich aan dienen te houden. Zo zijn woede en vreugde vrijwel de enige emoties die mannen – buitenom misschien voetbalwedstrijden waar mannen ongegeneerd hun verdriet kunnen uiten – mogen voelen in hun dagelijkse leven. Mannen lijden dus evengoed onder het patriarchaat, onder genderstereotypes. In mijn eerdere documentaire Man Made bespreken we deze ‘toxische mannelijkheid’.

In de afgelopen decennia is er veel veranderd en kiezen vrouwen ervoor om niet meer in traditionele genderspecifieke rolpatronen te stappen. Veel mannen raken hierdoor in de war over hun eigen rol. Voor misogyne influencers is dit een verdienmodel: zij bieden onzekere mannen een pasklaar antwoord dat niet alleen oproept om terug te gaan naar oude rolpatronen, maar dat ook veel kwaadheid bevat. Ze indoctrineren mannen dat vrouwen afgestraft moeten worden voor hun eigen eenzaamheid.

Maar de eenzaamheid en het gat in de identiteit van mannen komt niet door vrouwen en ook niet door feminisme, zoals vaak gesuggereerd wordt. Het komt doordat traditionele masculiniteit geen ruimte laat voor volwaardig mens zijn. Seksistische politici gaan nog een stap verder in het uitbuiten van de onzekerheid en angst: naast oproepen voor traditionele man-vrouw verhoudingen, claimen zij dat asielzoekers de eer van ‘onze reine’ vrouwen komen aantasten. Zo zetten racistische politici conservatieve genderspecifieke rolpatronen en vreemdelingenhaat in om de aandacht af te leiden van de werkelijke maatschappelijke problemen.

In eerdere documentaires belicht je ook andere maatschappelijke kwesties. Welke overeenkomsten zie jij in de mechanismes binnen verschillende systemen van onderdrukking?

Het is allemaal één grote kluwen van racisme, seksisme, homofobie, transfobie, enzovoorts. Alle vormen van onderdrukking hebben met elkaar te maken: in de kern worden bepaalde groepen superieur geacht ten opzichte van andere groepen die als minderwaardig worden bestempeld. En mechanismes zoals ontkenning, victim blaming en gaslighting houden dit in stand. De identiteitskwesties zien we ook terug, bijvoorbeeld in homofobie als de bescherming van heteronormativiteit en ook als vorm van seksisme: heteromannen die vrezen dat ze zelf niet mannelijk genoeg zijn reageren dit af op mannen die zogenaamd ‘vrouwelijke’ gedragingen vertonen, wat zij als minderwaardig beschouwen.

Daarnaast voelen cis heteromannen zich over het algemeen vaak bedreigd als vrouwen het hebben over seksueel geweld, aangezien de dader zelden geen man is en mannen zichzelf hier zo veel mogelijk van willen distantiëren omdat dit hen in hun mannelijke identiteit raakt. Bij veel defensieve mannen is de mythe van valse aangiftes sterk aanwezig. Internationaal academisch onderzoek toont echter aan dat valse aangiftes heel weinig voorkomen. Desondanks blijven tegenaangiftes van smaad door verdachten van seksueel geweld deze mythe bij een groter publiek voeden. Dit heeft een ontmoedigend effect op het emancipatieproces van getroffenen van seksueel geweld: zij durven geen aangifte meer te doen.

Ook binnen de politiemacht kan de misvatting heersen dat het bijna net zo eng is voor een man – want die kan vals beschuldigd worden – als voor een vrouw, want die kan verkracht worden. En daarbij zien we een parallel met het racismediscours: vaak zijn mensen bozer over het feit dat iets racistisch wordt genoemd dan dat er racisme is. Maar de ontkenning van racisme ís racisme: het is een strategie om witheid als identiteit te beschermen. Niet het onrecht willen zien, in welke situatie dan ook, is het onrecht in stand houden en je aan de kant van de onderdrukker scharen.

Met jouw documentaire belicht je de symptomen van een groter systeemprobleem. Wat zijn nu de vervolgstappen?

Wij hebben de problemen zorgvuldig geanalyseerd en nu moeten we gezamenlijk werken naar een oplossing. Meer aandacht voor de effecten van toxische mannelijkheid is alvast een begin: dit vergt veel debunken van mythes. Sommige religieuze mensen denken de oplossing te vinden in het vermijden van casual sex, maar juist in de Biblebelt – en sowieso binnen huwelijken en langdurige relaties – is er ook veel seksueel geweld. Waar de documentaire voornamelijk een essayistische analyse biedt, gaat onze webserie dieper in op de persoonlijke verhalen en dit geeft weer nieuwe, helpende inzichten.

Hoewel de reacties op de documentaire overweldigend positief zijn, valt het op dat de mensen die over de documentaire hebben gepost voornamelijk vrouwen en queer personen zijn. Wanneer het wel mannen zijn, zijn het zwarte mannen of mannen van kleur – op een enkele uitzondering na. Waar zijn de witte cis heteromannen die ook zeggen dat dit een groot probleem is? Wel waren er mannen die na afloop van de filmvertoning vertelden dat zij, na het horen van mijn sympathieke huisgenoot die dingen toegaf in de documentaire, de ruimte bij zichzelf voelden om kwetsbaarheid te tonen en na te denken over of zij misschien ook wel eens een seksuele grens hebben overschreden.

Ik ben opgevoed met een marxistische vader die mij altijd veel heeft verteld over het belang van de revolutie en het kwaad van het grootkapitaal. En veel van zijn analyses zijn – ondanks dat ze soms wat kort door de bocht waren – wel waar: in de zin dat winstmaximalisatie, wat de basis is van het kapitalisme, uiteindelijk leidt tot totale destructie. Dit zien we nu ook allemaal om ons heen. En wat dat betreft, denk ik dat alle maatregelen die pappen en nathouden uiteindelijk niet voldoende zijn om ons te redden en dat we dus inderdaad die revolutie nodig hebben. Wat we nu kunnen doen, is ons verenigen en bewustzijn vergroten.

Blauwe ballen en andere verkrachtingsmythes is te zien op NPO Start. De aanvullende webserie Verkrachtingsmythes is te zien op het YouTube-kanaal van NPO Startpunt.

Overgenomen van Socialisme.nu.