Hoewel transgenders met een heleboel grote structurele problemen te maken hebben, zijn openbare toiletten het symbool geworden van een culturele botsing. Waarom juist deze ruimtes?

Een openbaar toilet is geen neutrale plek. Het is een grens, een controlepunt. En juist daar verliezen transgenders vaak hun waardigheid. Soms zelfs hun leven. Openbare toiletten zijn een van de weinige openbare ruimtes waar segregatie op basis van geslacht is geïnstitutionaliseerd. De scheiding tussen ‘mannen’ en ‘vrouwen’ is hier letterlijk en visueel controleerbaar. Dat maakt het een lastige plek voor iedereen die niet in dat binaire systeem past. Trans- en non-binaire mensen worden hier vaak geconfronteerd met wantrouwen, verbale aanvallen, uitsluiting en in sommige gevallen zelfs fysiek geweld.

Waarom gaat de kritiek van rechts op ‘genderideologie’ zo vaak over wie waar mag plassen?

In 2018 werd de transvrouw Amia Tyrae Berryman in de VS doodgeslagen kort nadat ze was beschuldigd van ‘ongepast gedrag’ in het damestoilet. Een jaar later werd de transvrouw Muhlaysia Booker in het openbaar op brute wijze in elkaar geslagen nadat ze uit een openbaar toilet in Dallas was gekomen (een maand later werd ze doodgeschoten aangetroffen). Er zijn tientallen soortgelijke incidenten per jaar – alleen al in 2023 registreerde de organisatie Human Rights Campaign 32 moorden op transgenders in de VS, waarvan de meeste zwarte transvrouwen waren.

Hoewel we in Tsjechië niet zulke bloedige cijfers hebben, zijn minachting en pesten de dagelijkse realiteit voor mensen die zichtbaar trans zijn. Wie het niet heeft meegemaakt, weet niet wat het betekent om de hele dag je plas op te houden om te voorkomen dat je naar het schooltoilet moet, waar je door de schoonmaakster of zelfs de schooldirecteur bij je oor naar buiten wordt gesleept.

Conservatieve obsessie met toiletten

Het wegsturen van een transpersoon uit openbare toiletten kan niet worden gezien als een natuurlijke reactie op een onbegrijpelijke of zelfs bedreigende situatie. Want, simpelweg: transpersonen, inclusief transkinderen, hebben altijd bestaan en zullen blijven bestaan. En wat hen op het toilet overkomt, kan heel eenvoudig worden opgelost door inclusieve wetgeving, genderneutrale openbare toiletten of gewoon door afspraken. Het is voldoende dat we als samenleving overeenkomen dat openbare ruimtes, inclusief toiletten, voor iedereen zijn bedoeld – niet alleen voor vrouwen en mannen. Dat is bijvoorbeeld het geval in IJsland, waar geen geslachtsgebonden toiletten zijn en waar bijvoorbeeld in een bar één toilet gewoon voor iedereen is.

Het is een simpel recept. Helaas leven we in een maatschappij waar transgenders steeds meer onder druk staan en hun rechten worden beperkt, met als gemeenschappelijke noemer: conservatieve politiek. Het zijn juist de stemmen aan de rechterkant van het politieke spectrum die het hardst roepen om beperking van de rechten van transgenders. De laatste tijd zelfs zo fel dat je je afvraagt waarom juist het toilet een fetisj is geworden in het conservatieve discours. Waarom gaat de kritiek van rechts op de 'genderideologie' zo vaak over wie waar mag plassen?

Toiletten zijn voor de conservatieve verbeelding zoiets als relikwieën van de oude orde. Het zijn de laatste plekken waar de genderorde nog geldt: mannen links, vrouwen rechts, een begrijpelijke code, orde. En dat is precies waarom conservatieven zich hier zo druk om maken. Vandaar die obsessie. Vandaar die ophef. Toiletten brengen een paar dingen samen die voor conservatieven best explosief zijn: lichamelijkheid, seksualiteit en de zogenaamde ‘bescherming van de zwakkeren’. De argumenten zijn vaak belachelijk voorspelbaar: ‘We moeten vrouwen en kinderen beschermen!’

Maar er is geen serieus bewijs dat transvrouwen iemand kwaad doen in damestoiletten. Integendeel, juist transgenders zijn daar het vaakst het slachtoffer van geweld door heteroseksuele mannen. Maar feiten doen er in een cultuuroorlog niet toe. Het gaat om controle over ruimte en identiteit. Het conservatieve discours werkt vaak met het idee dat het toestaan van transvrouwen in damestoiletten cisvrouwen in 'gevaar' brengt – ook al zijn er geen gegevens die die bewering ondersteunen. Integendeel, studies uit de VS laten zien dat er geen toename is van aanvallen of misbruik op plaatsen waar trans-inclusieve maatregelen zijn ingevoerd. Toen het Williams Institute bijvoorbeeld meer dan tweehonderd steden met inclusieve wetgeving analyseerde, vond het geen toename van het aantal veiligheidsincidenten. Transgenders zijn daarentegen bang om toiletten te gebruiken in een vijandige juridische omgeving, wat naast angst ook tot ernstige gezondheidsproblemen leidt.

Witte mannen in crisis

Als conservatieven zoals Ron DeSantis of in Tsjechië de parlementsleden van de SPD strijden tegen 'genderideologie', strijden ze in werkelijkheid voor het behoud van culturele controle over de ruimte. Het openbare toilet is een symbool dat de samenleving nog steeds middelen heeft om te bepalen wie waar hoort. En tegelijkertijd – wie er helemaal niet hoort. Het is een vorm van macht die niet alleen lichamen controleert, maar ook beweging, hygiëne en waardigheid. Transgenders die op het toilet worden uitgelachen, bedreigd of zelfs maar wantrouwend aangekeken, zien die plekken als een bedreiging. En terecht.

De vraag waarom juist transgenders zo'n sterke haat oproepen, hangt samen met diepere culturele dynamieken. Transgenders stellen het idee dat geslacht vastligt, stabiel en objectief te bepalen is, ter discussie. Daarmee bedreigen ze niet alleen het biologisch essentialisme, maar ook de identiteit van degenen die hun wereld op dat construct hebben gebouwd. Dat geldt vooral voor een deel van de witte heteroseksuele mannen, die zich in een veranderende samenleving aan de zijlijn gezet voelen. Het verlies van culturele dominantie, feministische druk, economische onzekerheid – dat alles komt tot uiting in aanvallen op 'onduidelijke identiteiten'. Haat tegen transgenders is vaak gewoon een projectie van een gevoel van controleverlies.

In de VS is er bijvoorbeeld een direct verband tussen de toename van transfobe wetgeving en de mobilisatie van rechtse mannelijke kiezers. In 2022 werden meer dan driehonderd wetsvoorstellen ingediend die de rechten van transgenders beperken – het overgrote deel daarvan werd ingediend door Republikeinen in traditioneel ‘witte’ staten als Florida, Texas en Idaho. En zo ontstaat haat. Tussen 2022 en 2025 zijn in de VS bijna duizend wetten ingediend die gericht zijn tegen transgenders, van een verbod op hormoonbehandeling tot een verbod op toegang tot toiletten. Republikeinse wetgevers zeggen dat 'Amerika beschermd moet worden'. Tegen wie? Tegen een kind dat moet plassen?

Dit gaat niet over toiletten

Uiteindelijk gaat het niet over toiletten. De strijd om de 'juiste' deur is misleidend. Het gaat om waardigheid. Om een leven zonder vernedering. Om de mogelijkheid om gewoon even naar het toilet te gaan – zonder dat dat een ideologische strijd wordt. Dus als iemand weer begint te jammeren dat transgenders 'in hun exclusieve ruimte komen', laten we dan vragen: wie gluurt er eigenlijk steeds onder de deur van het toilet? En wie stoort het dat iemand anders gewoon in alle rust wil plassen?

Deze strijd gaat over wie het recht heeft om gezien te worden. Wie in alle rust kan zijn. Wie niets hoeft uit te leggen. En omgekeerd, wie bang moet zijn dat iemand hem uit een wereld verdrijft waar alleen de juiste lichamen, de juiste identiteiten en de juiste deuren tellen. Transgenders hebben er niet voor gekozen om een symbool van een culturele oorlog te worden. Ze willen gewoon leven. Naar het toilet gaan. Deel uitmaken van een wereld zonder voortdurende controle, achterdocht en vernedering. Net als in IJsland.

De discussie over toegang tot het toilet die de huidige Anglo-Amerikaanse samenleving voert, is een afleidingsmanoeuvre. Ze weerspiegelt angst, frustratie en culturele paniek. Maar tegelijkertijd laat ze ons zien waar in de huidige samenleving de echte strijd om waardigheid wordt gevoerd.

De auteur is maatschappelijk werker.

Dit artikel stond op Alarm. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.