29 October 2020

Walden Bello: Overstretch en overproductie

De Filippijnse econoom Walden Bello is een van de inspirerende denkers van de globaliseringsbeweging. Hij is de schrijver van een groot aantal boeken over economie en politiek. Tegenwoordig is hij vooral betrokken bij de beweging tegen de bezetting van Irak en strijd voor globale rechtvaardigheid. Onlangs werd hij door de stalinistische Filippijnse Communistische Partij (CPP) op een dodenlijst gezet, omdat hij reformistisch en ‘pseudo-links’ zou zijn. Tijdens zijn bezoek aan Nederland praten we met hem over de ontwikkeling in de wereldeconomie en de bedreigingen.

Onlangs schreef je: je moet het vermogen tot stabiliteit van het kapitalisme nooit overschatten, maar je moet ook het vermogen van het kapitalisme om gedurende een korte tijd ook weer uit de crisis te komen nooit onderschatten. Wat zijn op dit moment de grootste bedreigingen voor het voortbestaan van het kapitalisme en wat zijn de mogelijkheden voor de burgerij om de crisis weer op te lossen?
Walden Bello: ‘Het eerste grote probleem voor het kapitalisme is dat het de laatste vijfentwintig jaar geconfronteerd wordt met een overproductiecrisis. Er is een grote tegenstelling tussen de ontzaglijke capaciteit van het systeem om te produceren en de zeer beperkte capaciteit van de mensen om te consumeren. Gedurende het laatste decennium hebben we weliswaar een boom gekend, maar die werd vooral gestimuleerd door de financiële sector. Na 1997 groeiden de winsten niet meer in de VS, ze bleven gedurende een lange periode gelijk. We zien nu een periode van zogenaamde ‘groei zonder banen’, de productiviteitsgroei wordt vooral behaald door in het personeelsbestand te snijden. Dit zijn allemaal verschillende uitingen van een overproductiecrisis. En die wordt alleen maar groter nu er weer gigantisch veel productiecapaciteit in China bij komt, die bovendien op de export gericht is. En dat in een stagnerende wereldmarkt. De economische vraag is op wereldschaal aangetast door aanvallen op de rechten van werknemers, dalingen van de lonen en structurele aanpassingsprogramma’s. Door die overproductiecrisis groeit de concurrentie en dus ook de politieke en militaire rivaliteit tussen Europa, de VS en Japan. We zien dat in de Wereldhandelsorganisatie WTO, we zien dat in de gevechten over Airbus en Boeing. We zien dat in het gevecht over het Kyoto-protocol waarbij de Verenigde Staten de EU en Japan wil opzadelen met de kosten van een ecologische hervorming waar het, om zijn producten meer concurrerend te maken, zelf niet aan meedoet. We zien dat in het gebruik van wisselkoersen om je eigen economie te herstellen ten koste van de ander. De politiek van de lage dollar is in feite een politiek van de regering Bush om de Amerikaanse economie een boost te geven, ten koste van de Europese en de Japanse economie. Er is geen duidelijkere manifestatie van de rivaliteit tussen de imperialistische machten dan het geruzie over de wisselkoersen.

Te hoog gegrepen
‘Een tweede aspect van de huidige crisis is dat het Amerikaanse imperialisme overstretched is, oftewel te hoog gegrepen heeft. De Amerikaanse militaire macht is sinds 1945 de politieman van het kapitalistische systeem geweest. En we zien nu dat Amerika steeds grotere moeite heeft om zijn economische macht te handhaven en daardoor steeds meer de toevlucht moet nemen tot militair geweld. Wat er weer toe heeft geleid dat er geen overeenstemming meer is tussen de militaire middelen die de VS tot hun beschikking hebben en hun politieke doelen. Amerika heeft een tekort aan grondtroepen. Het kan in Irak maar moeilijk meer dan 150.000 soldaten inzetten in een situatie waarin je op zijn minst een half miljoen mensen nodig hebt. Maar dat laatste is voor de Amerikaanse bevolking onacceptabel. Daarom was de regering Bush zo wanhopig bezig om die zogenaamde ‘coalition of the willing’ bij elkaar te krijgen.
En de VS vechten niet alleen maar in Irak. Maar de oorlog in Irak heeft zoveel middelen opgeslokt dat men op andere plekken een tekort heeft. Denk aan de oorlog tegen het terrorisme. In Afghanistan is de situatie buitengewoon instabiel. Daar controleert men maar twee of drie steden. Ook de situatie in Palestina en Israël is zeer instabiel. Sinds de Amerikanen hun politieke lot aan dat van Sharon hebben verbonden hebben ze veel politiek kapitaal verloren in de Arabische wereld. In Latijns-Amerika zie je dat meer en meer landen naar links neigen. Mensen als Chávez beginnen zich steeds strijdbaarder op te stellen ten aanzien van de Verenigde Staten. De VS zoeken om die redenen steun. De recente bezoeken van Condoleezza Rice aan Europa hadden bijvoorbeeld onder andere tot doel de Europese regeringen zo ver te krijgen troepen naar Irak te sturen.

Democratische legitimiteit
‘Ten derde is er een wereldwijde crisis van de legitimiteit van de democratische regimes. Amerika steunde het democratiseringsproces in veel landen in de jaren tachtig en negentig. Maar al die regeringen zien zich met een legitimiteitscrisis geconfronteerd omdat ze door de Amerikaanse regering gebruikt werden om de economie te liberaliseren. In de Filippijnen heeft men de democratische regering gedwongen om van het terugbetalen van de schulden de politieke prioriteit te maken. Dat heeft de legitimiteit van de democratische regering in de Filippijnen geen goed gedaan. Toen Musharaf een aantal jaren geleden de democratie in Pakistan afschafte, ondervond hij nauwelijks weerstand, omdat de democratische regering zich impopulair had gemaakt door liberale hervorming van de economie en omdat ze zich tot een werktuig van de Amerikaanse politiek in de regio had laten maken. Ook in de Verenigde Staten zelf, door het Abu Ghraib-schandaal, door de manier waarop Bush in 2000 president werd, door de aanvallen op de burgerrechten, verliest de democratie American style aan legitimiteit.

China in opkomst
Op welke manier beïnvloedt deze drievoudige crisis, van de economie, van het Amerikaanse imperium en van de legitimiteit van de democratie, de manier waarop mensen nadenken over politiek? Wat zijn interessante ontwikkelingen in het politieke denken in Azië op dit moment? Je hebt daar ook het voorbeeld van een land dat geen democratie is, maar wel een ontzaglijke economische vooruitgang boekt, China.
‘Belangrijk in Azië is op dit moment hoe dan ook de oorlog tegen het terrorisme, dus de Amerikaanse interventie. Dan heb je de groei van China, als een regionaal centrum. De regering van dat land streeft er naar bondgenoten in de regio te krijgen en ook om de regio economisch te domineren. De VS en Japan voelen zich erg bedreigd door dit alles. En tegelijkertijd is de Chinese economie belangrijk voor de Amerikaanse economie. Alle belangrijke transnationale ondernemingen in de VS moeten zich in China vestigen om daar te kunnen profiteren van de lage arbeidskosten en omdat ze hopen te profiteren van de zich ontwikkelende Chinese markt.

Maar China produceert nu toch vooral goedkope industrieproducten van lage kwaliteit? Hoe vormt dat een bedreiging voor de VS?
‘Het is een bedreiging voor de industriële macht van de VS. En in ieder geval worden hun bedrijven zeer afhankelijk van China, als een bron van goedkope arbeid en als een mogelijke markt. De opkomst van China is goed voor Amerikaanse bedrijven, maar het is geopolitiek een probleem voor de VS als staat. En deze ontwikkeling gaat alleen maar door, de Chinese economie is roodgloeiend en over dertig jaar is het misschien een grotere economie dan die van de VS. China heeft het slim gespeeld, het heeft zich niet laten verleiden betrokken te raken in allerlei buitenlandse avonturen, zoals de VS. Het heeft de VS ook nooit geprovoceerd, behalve wat betreft Taiwan. De machtsverhoudingen in Azië veranderen dus, vooral in Oost-Azië. De uitdagingen voor de VS liggen hier niet op militair gebied, maar op economisch vlak.
China koopt veel Amerikaanse staatsobligaties. De toevloed van kapitaal vanuit Japan en China is een belangrijke factor in de stabilisering van de Amerikaanse economie, die het mogelijk maakt dat de Amerikaanse staat boven zijn stand kan leven. Het is nu het land met de grootste schulden van de wereld, zonder dat het zich ergens druk over hoeft te maken. Maar op het moment dat Aziatisch speculatief kapitaal zich terugtrekt uit de VS, dan heeft men natuurlijk wel een probleem. Ik geloof trouwens niet dat er iets dramatisch gaat gebeuren, dat opeens alle Aziatische banken hun geld terughalen uit de VS. In een meer gradueel proces zal de VS op allerlei verschillende manieren steeds meer afhankelijk worden van Oost-Azië. Kijk naar de manier waarop de VS Groot-Brittannië vervingen als dominante macht. Er waren geen grote conflicten, er bestond zelfs een alliantie tussen deze twee landen. Maar binnen honderd jaar verplaatste het centrum van de wereldeconomie zich van Engeland naar de VS.

Veel mensen hebben nu het gevoel dat Oost-Azië het centrum van de wereldeconomie gaat worden. Wat voor invloed heeft dat op het bewustzijn van mensen?
‘Het Amerikaanse imperium wordt minder belangrijk, Europa en Azië worden belangrijker. Maar Azië wordt niet het centrum van de wereldeconomie. Progressieve mensen in Azië blijven zich vooral zorgen maken over de VS. Omdat de VS een neoliberale politiek blijft doordrukken in Oost-Azië waarvan mensen op afschuwelijke wijze het slachtoffer worden. En omdat de VS de belangrijkste militaire macht blijven. Maar mensen zien dat uiteindelijk China de belangrijkste economische macht gaat worden. Ik vind dat we in Zuidoost-Azië onze regionale samenwerkingsverbanden moeten versterken, ASEAN moet een realiteit worden. Maar ASEAN is nu nog een project van de elite en dat moet veranderen. En we moeten strategieën van economische ontwikkeling bevorderen waarbij gewone mensen zelf prioriteiten kunnen stellen.
Dat is niet alleen noodzakelijk in de Filippijnen, maar ook in China. Om zoiets tot stand te brengen zal de civil society in China in gesprek moeten komen met de rest van Azië. In China is de legitimiteit van het politieke systeem nu vooral gebaseerd op nationalisme. En de VS willen een soort liberale democratie in China vestigen. Maar er is ook een derde weg, een die is gebaseerd op minder elitaire vormen van democratie. Daarvoor bestaan ook . Er is veel kritiek op de ontwikkelingsstrategieën die men nu volgt. Maar de Chinese communistische partij heeft heel slim het idee dat economische groei de prioriteit moet zijn om de armoede op te lossen en het verkrijgt nu legitimiteit door te benadrukken dat China na een aantal moeilijke eeuwen, er weer helemaal bovenop is. En dat idee leeft in brede lagen van de bevolking.
De opkomst van China als economische macht heeft natuurlijk ook veel positieve kanten. Het is een tegenwicht tegen de almacht van de VS en het land zou potentieel een heel andere relatie met andere landen in het zuiden kunnen nastreven. Ondertussen zie je nu dat de elites in Zuidoost-Azië al helemaal geen regionaal project van industrialisatie meer nastreven en zich helemaal op China richten. Dat is een grote historische vergissing. Je wordt dan echt een aanhangsel van China.

Kun je ons tenslotte vertellen waarom je denkt dat je juist nu op een dodenlijst van de Filippijnse Communistische Partij wordt gezet?
‘Ik heb nooit iets tegen die lui gezegd. De laatste vijftien jaar heb ik geprobeerd om me ver te houden van elk debat met de CPP. Ik heb belangrijkere dingen te doen. En nu sta ik dus opeens op een lijst van contrarevolutionairen, waarop ook door de CPP geëxecuteerde mensen staan. Dat moet je wel serieus nemen. Misschien vinden ze dat zij alleen voor Filippijnse links mogen spreken. Het is een politieke stijl die afkomstig is uit Jurassic Park, maar je moet dit serieus nemen, ze hebben al mensen vermoord. Maar ik ga niet met bodyguard rondlopen. De mensen die bedreigd worden doen een beroep op de publieke opinie. Dat we dat gedaan hebben, daar zijn ze nu ook weer boos over. Ik ben lid van een politieke partij die gelooft in pluralisme. De CPP is in politieke zin failliet. De CPP gebruikt de taal van een fanatieke sekte, ze raken ook steeds meer gemarginaliseerd. Op deze manier kun je geen discussies voeren.’

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren