Met het optreden in Joegoslavië stelde de NAVO zich ten doel door militaire interventie “de veiligheid en vrede te herstellen”. Deze actieve houding kenmerkt het vernieuwde bond-genootschap. Behalve deze taak heeft de NAVO zich nog een andere opdracht gesteld. Toen in 1991 het Warschaupact werd opgeheven, zag zij mogelijkheden het in Oost-Europa ontstane vacuüm op te vullen. Vanaf dat moment was uitbreiding in Oost-Europa een voornaam thema binnen de alliantie. Het hoogtepunt werd in juli 1997 tijdens de NAVO-top in Madrid bereikt, toen formeel besloten werd Polen, Hongarije en Tsjechië als lid toe te laten.
Anderhalve maand eerder was er al een document ondertekend over “wederzijdse betrekkingen, samenwerking en veiligheid tussen de NAVO en de Russische Federatie”. Dit document, de zogenaamde ‘Grondakte NAVO-Rusland’, voorziet in een toekomstige NAVO-Ruslandraad, die betrokken zou moeten worden bij alle vraagstukken betreffende de Europese veiligheid.
Vredesordening
Volgens de NAVO is het doel van de uitbreiding in Oost-Europa “meer stabiliteit en veiligheid in het Euro-Atlantische gebied”. Door ondertekening van de akte ontstond de mogelijkheid van samenwerking met Rusland binnen een gezamenlijke Europese en Transatlantische vredesordening. Bovendien werd bij potentiële nieuwe NAVO-lidstaten in Oost-Europa de verwachting gewekt dat ‘horen bij de NAVO’ hetzelfde betekent als ‘horen bij Europa’. Doordat het hervormingsproces en de economische ontwikkeling zich niet in alle landen gelijkmatig voltrekken, zijn niet alle staten aantrekkelijk voor zowel de NAVO als de Europese Unie. Toen op de NAVO-top in Madrid een aantal landen voorlopig op de wachtlijst werd geplaatst, leidde dit dan ook tot de nodige frustraties. Het was dan ook niet verwonderlijk dat onmiddellijk na de top het touwtrekken begon voor de volgende uitbreidingsronde. Vooral Roemenië, Bulgarije, de drie Baltische staten (Estland, Letland, Litouwen) en Slovenië laten geen gelegenheid onbenut te wijzen op hun belang voor de NAVO.
Tweedeling
Tot nu toe heeft de EU geen duidelijk standpunt over deze ongelijkmatige ontwikkelingen in Oost- en Zuidoost-Europa. De sterkere landen worden beloond met een NAVO- en EU- lidmaatschap, terwijl de zwakkere landen voor twee gesloten deuren staan. Een grotere tweedeling binnen Europa is hiervan het gevolg. Een groeiende kloof tussen rijk en arm, tussen dubbelbeloonde en dubbeluitgesloten landen zal het Europese integratieproces doen stagneren. Een antwoord hierop heeft Europa evenwel nog niet.
De beslissingen over NAVO-uitbreiding in Oost-Europa houden geen rekening met deze Europese ontwikkelingen. Daarom wordt de verdere politieke vormgeving van het Europese integratieproces des te belangrijker, om te voorkomen dat er langs deze weg een nieuwe tweedeling in Europa ontstaat.

De belangrijkste factor in dit proces, de Russische Federatie, heeft nu openlijk afstand van de NAVO genomen. Toch moet de vraag gesteld worden of, los van het NAVO-geweld in Joegoslavië, de ondertekening van de ‘Grondakte NAVO-Rusland’ door Jeltsin de Russen al voldoende garanties gaf om het verzet tegen de NAVO-uitbreiding naar het Oosten op te geven. De Russische politiek is sterk gepolariseerd. In de door communisten en nationalisten gedomineerde Doema bestaat sinds 1997 een ‘anti-NAVO-blok’, waarbij zich meer dan de helft van de parlementariërs heeft aangesloten. Nog voordat Jeltsin uit Parijs was teruggekeerd waren uit deze kringen reeds opmerkingen als ‘landverraad’ en ‘een schande voor Rusland’ te horen over de Grondakte NAVO-Rusland. Daarom besloot het Kremlin al in de laatste fase van de onderhandelingen met de NAVO geen bindend contract volgens het volkenrecht af te sluiten. Men besefte dat er in het Russisch parlement geen meerderheid voor te vinden zou zijn.
Uitslaande brand
Een grote fout is echter dat niemand de anti-NAVO-stemming van zowel de bevolking als van de politici in Rusland serieus heeft genomen. Door de breuk met de NAVO is dit al vele jaren smeulende vuurtje nu in een uitslaande brand veranderd. De achtergrond van de Russische weerzin tegen de NAVO-uitbreiding wordt gevormd door een politiek-psychologisch fenomeen: het verliezerssyndroom. De ondergang van de Sovjet-Unie als voormalige supermacht betekent voor de meeste Russen niet alleen een dramatische verandering van de wereldkaart, maar vooral een nu al meer dan acht jaar durende verslechtering van de eigen levensomstandigheden. 25 miljoen Russen wonen ineens in een andere staat: de republieken van ‘het nabije buitenland’, het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS). In één klap hebben zij al hun privileges verloren.
Anders dan bijvoorbeeld in Polen en Hongarije, waar de levensstandaard flink gestegen is, zet de afbraak van de Russische economie zich jaar na jaar voort. Het Russische leger, eens de trots van het land, wordt nu door de eigen leiding als ‘gevechtsonbekwaam’ neergezet. Dit biedt allemaal een vruchtbare bodem voor speculaties en complottheorieën.
Veel Russische politici geloven dat het Westen, en vooral de Verenigde Staten, de huidige zwakte van Rusland misbruikt om hun ‘enige concurrent’ voor eens en altijd uit te schakelen. Zij komen dan met onloochenbare voorbeelden: in de aanloop naar de Dayton-akkoorden over Bosnië werden veel beslissingen over het hoofd van Rusland heen genomen, hoewel Rusland een partner in de contactgroep was; pas na heel lang aandringen hebben de deuren van de G7 en de Wereldhandelsorganisatie zich een klein stukje voor Rusland geopend; en tenslotte heeft de Amerikaanse wapenindustrie een deel van de traditionele Russische markten overgenomen.
Amerikaanse scenario’s
De Amerikaanse politiek ten aanzien van Rusland wordt gekenmerkt door twee stromingen. De eerste wil de huidige zwakte van Rusland gebruiken om geopolitieke veranderingen door te voeren en de vroegere wereldmacht definitief aan banden leggen, voordat Rusland weer tot imperialistische gedachten komt. De andere stroming ziet in de strijd om de NAVO-uitbreiding naar het Oosten en de daaruit voortvloeiende bereidheid tot compromissen van Russische kant de mogelijkheid om tot een nieuwe vorm van samenwerking te komen, die uiteindelijk gebaseerd moet zijn op erkenning van de wederzijdse belangen.
De balans tussen beide scenario’s leek door te slaan in de richting van het eerste, onder de toenemende invloed van de Republikeinen in de Amerikaanse politiek. Met de onmiddellijke Russische stopzetting van de samenwerking met de NAVO is men weer terug bij af. De komende tijd zal leren in hoeverre Rusland nog bereid is zich als ‘vernederde partij’ neer te leggen bij de Amerikaanse machtspolitiek. Pro-westerse hervormers in Rusland gaan een moeilijke tijd tegemoet, terwijl voor nationalisten en communisten de deuren wijd openstaan.
Ondanks de Russische afhankelijkheid van het Westen blijft men sterk ageren tegen de NAVO-bombardementen op Servië. Daar veranderen geen honderd gesprekken tussen Albright en Ivanov iets aan... V

Bas van der Plas is coördinator van InSudok, het informatie- en documentatiecentrum over de voormalige Sovjet-Unie en het Gemenebest van Onafhankelijke Staten.