Borderless

12 December 2019

WAO op tilt - De val van een vakcentrale

Het gedrag van de voorzitter van de FNV, De Waal, krijgt clowneske trekken. Reuzenwoorden in een megafoon met een lege batterij. ‘Voor ons was het al een demissionair kabinet.’ ‘We worden in het gezicht gespuugd.’ ‘Als ze dat overnemen, kunnen er zaken gedaan worden. Anders wordt het rammen.’

Het gaat over de WAO. Kok had zich, vlak voor zijn aftreden, weinig aangetrokken van het akkoord in de Sociaal Economische Raad dat na veel sleuren en trekken de democratie in de FNV had overleefd en een bestuurscrisis bezworen. De Waal: ‘Ik heb niet gedreigd op te stappen. Ik zie niet hoe we bij een verwerping van het akkoord door hadden moeten gaan.’
Grootspraak uit schaamte, want de Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering ligt als een molensteen op het hart van de vakbeweging. De progressieve start in 1967 werd gevolgd door een rij herzieningen, bezuinigingen en aanscherpingen. Protesten, demonstraties en akkoorden waren vruchteloos. Nieuwe instituten, nieuwe wetgeving, een parlementaire enquête – de groei van het aantal arbeidsongeschikten werd niet gestuit. Het SER-akkoord daarentegen wordt een 'historische breuk' genoemd. Met maar liefst 75 procent zal de instroom in de WAO verminderen en daarvoor is geen wonder op een berg nodig. Een andere definitie moet genoeg zijn. Zoals 'schuld' is getransformeerd in 'verantwoordelijkheid', geldt de WAO slechts voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten. De overigen, ‘werknemers met substantiële en lichte arbeidsbeperkingen’, vallen onder een streng regime van reïntegratie.

Sociale ongelijkheid
Arbeidsongeschiktheid is zo'n vraagstuk dat slechts één geheim kent, namelijk de oplossing. Aan onderzoek en cijfers is geen gebrek. Steeds weer brengen ze de ongelijke sociale verhoudingen tot uitdrukking en steeds meer vragen ze aandacht voor de groeiende arbeidsstress. Ter illustratie een paar recente onderzoeksgegevens.
Eind 1999 blijken in Nederland wonende Turken en Marokkanen respectievelijk ruim twee maal (twintig procent) en anderhalf maal (vijftien procent) zo vaak een WAO-uitkering te hebben als autochtone Nederlanders (negen procent). Voor vijftigplussers is dat aantal dan drie maal zo groot.
Het gaat in deze gevallen vaker om een volledige afkeuring en een afkeuring op psychische gronden. Voor Turkse en Marokkaanse vrouwen vallen deze vergelijkingen nog ongunstiger uit. Een belangrijk deel van de verklaring ligt uiteraard in de fysiek zware en losse arbeid en de gebrekkige gezondheidszorg.
Eind 2001 blijkt de groei van het aantal WAO'ers (24.000) wat minder dan een jaar eerder (31.000). De cijfers in totalen: 981.000 en 957.000. Deze stijging is grotendeels het gevolg van het aantal arbeidsongeschikt verklaarde vrouwen ouder dan vijfendertig jaar. Worden 1999 en 2000 vergeleken, dan neemt het aantal afgewezen aanvragen toe, van 41,4 naar 44,0 procent - daalt het aantal volledig arbeidsongeschikten, van 66,7 naar 61,4 procent - en stijgt het aantal dat om psychische redenen is afgekeurd, van 32,5 naar 33,8 procent.
Conclusie: de keuringen worden strenger, de arbeidsdeling is nog steeds extra belastend en discriminerend voor vrouwen en de mentale werkdruk wordt steeds beklemmender.
Gemeten over het jaar 2001 kan aan ruim eenderde van de arbeidsongeschikt verklaarden (330.000) een specifieke positie toegekend worden. Ten eerste, de zogenaamde jonggehandicapten (veertien procent), waarvan een klein deel werkt in een sociale werkplaats. Ten tweede, mensen van zestig jaar en ouder (22 procent) die elders tot de gepensioneerden worden gerekend. Beide groepen groeien overigens en ondervinden hun eigen problemen als gevolg van de toenemende marktconformiteit en de groeiende arbeidsdwang.
Deze cijfers laten zien dat benoeming van de voorgeschiedenis van arbeidsongeschiktheid en 'normalisering' van de omschrijving de populaire dreiging van het magische aantal van één miljoen WAO'ers onwaarachtig maken. Een Lubberiaans ziektebeeld moet door vergelijking met de ons omringende landen drastisch ingrijpen rechtvaardigen.

WAO-portier
De WAO stond in de nadagen van Paars behoorlijk op tilt. Behalve het voorlopig onderuitgehaalde akkoord in de SER is sinds 1 april jongstleden de Wet Verbetering Poortwachter in werking. De oude portiers, de uitvoeringsorganen, zijn begin dit jaar gefuseerd tot het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV). De bedoeling is dat door een verscherpte controle gedurende het eerste ziektejaar de instroom in de WAO omlaag gaat. In een kafkaiaanse opzet wordt de zieke werknemer geacht samen te werken met werkgever, Arbodienst en UWV om snel en strak begeleid terug te keren op het werk. Deze reïntegratie wordt al de eerste ziektedag in gang gezet en uiterlijk na zes weken komt de zieke in de houdgreep van probleemanalyse, plan van aanpak, reïntegratieverslag, reïntegratiedossier en casemanager. Loopt het niet vlot, dan volgt aangepast werk, eventueel bij een andere baas. Bij tegenstribbelen kan de loondoorbetaling (tijdelijk) gestaakt worden en de WAO-beoordeling uitgesteld. Dat laatste kan ook een obstructie plegende werkgever overkomen, met een langere periode van loondoorbetaling als sanctie.
Behalve dat deze en andere 'reïntegratietrajecten' inmiddels door het UWV aan 41 bedrijven geveild zijn, is ook anderszins de handel in zieke werknemers in volle gang. Wie bij Interpolis is verzekerd, wordt al na een week ziekte gebeld om in reïntegratie genomen te worden. Omdat, volgens deze dochter van de Rabobank, slechts ongeveer 30 procent van de thuisblijvers ‘onomstotelijk, medisch aantoonbaar’ ziek is, is de beoordeling van het ziekteverzuim zo veel mogelijk uit het medisch circuit gehaald en in handen gelegd van arbeidsdeskundigen en conflictbemiddelaars. Tijdens de presentatie van de jaarcijfers schonk Interpolis klare wijn. Investeringen in reïntegratie dienen de som van verzekeringsuitkeringen bij ziekte en WAO te verlagen.

Macabere prognose
Het voorstel van de SER, resultaat van negen maanden onderhandelen, veronderstelt de strenge poortwachter en het reïntegratieregime. Uitgangspunt is dat tijdens het eerste ziektejaar een wettelijk verplichte betaling van 70 procent van het loon plaatsvindt, die via de cao bovenwettelijk tot 100 procent aangevuld kan worden. Voor het tweede jaar heeft de vakbeweging zich verplicht van deze aanvulling af te zien.
De enige groep die nog voor een WAO-uitkering in aanmerking komt, moet voldoen aan het criterium binnen vijf jaar niet van de betreffende aandoening hersteld te zijn. De uitslag van de keuring van deze volledig en duurzaam arbeidsongeschikten moet tot de conclusie leiden dat zij 80 tot 100 procent van hun verdiencapaciteit verliezen ('afgekeurd zijn'). Ze hebben recht op een uitkering van 75 procent van het gemiddelde loon in de laatste drie jaar. Van artsen wordt aangenomen een dergelijke macabere prognose te verrichten op basis van computergestuurde standaardlijsten. Uitgelekt is dat een chronisch vermoeidheidssyndroom als ME daar niet op komt te staan. Net zo min als bijvoorbeeld een whiplash, burn out, verslaving, persoonlijkheidsstoornissen en slijtage van het bewegingapparaat. In deze situaties kan de arbeidsongeschiktheid volledig zijn, maar wordt ze niet als duurzaam beoordeeld. Interpolis is dan de nieuwe medicijnman.
Een tweede groep, aanzienlijk arbeidsbeperkt (35 tot 80 procent 'afgekeurd'), volgt een reïntegratietraject. Komt het tot al of niet aangepast werk, dan kan via de private verzekering van de werkgever een loonaanvulling uitgekeerd worden die 70 procent van de vastgestelde verdiencapaciteit bedraagt. Bij werkloosheid rest een uitkering volgens de WW of Bijstandswet. Aantrekkelijk voor de werkgever, want met de aanvulling vervalt de verzekeringspremie.
Een derde groep, licht arbeidsbeperkt (minder dan 35 procent 'afgekeurd'), is zonder enige aanvulling prooi van reïntegratie. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is, meldt de FNV: ‘De werkgever kan wel voorstellen om het contract tegen een lager salaris aan te passen, maar dat mag niet zonder toestemming van de werknemer.’ Het Centraal Planbureau berekent voor deze groep een inkomstenverlies van 15 procent.

Onderhandelingsvrijheid geofferd
De onderhandelaars van de vakcentrales waren trots op de verhoging van de uitkering tot 75 procent van het loon voor de 'echte' arbeidsongeschikten. Twee maanden later kwam het kabinet met een voorstel waarin dit onderdeel geschrapt was. De onderhandelaars van de ondernemers waren tevreden over de afschaffing van de boeteregeling bij een hoger aantal WAO'ers dan het landelijk gemiddelde. Het kabinet handhaafde de boete. De 'sociale partners' waren verontwaardigd en vreesden arbeidsonrust. Wat de vakbeweging betreft kunnen vier conclusies getrokken worden.
Ten eerste zijn de politieke krachtsverhoudingen verkeerd beoordeeld. Vergeten is dat verkiezingen eerder leiden tot doorschuiven dan beslissen. Bovendien heeft rechts zich kunnen profileren met het verbod op bovenwettelijke uitkeringen, het einde van de algemeen verbindend verklaring van de cao en de beperking van de WAO tot aantoonbare beroepsziekten – dat is onderschat.
Ten tweede werd onder het mom van een breed draagvlak met de werkgevers bij de FNV door de bondsvoorzitters een kleine meerderheid geconstrueerd die niet gedragen werd door de leden. Een democratisch tekort zegevierde over een bestuurscrisis.
Door inlevering van de mogelijkheid van een bovenwettelijke uitkering in het tweede ziektejaar werd, ten derde, willens en wetens de onderhandelingsvrijheid geofferd.
En als laatste: de steun aan de eenzijdige reïntegratie en retoucheren van de arbeidsongeschiktheid toonde de geringe prioriteit voor de klassieke vakbondstaak van humanisering van de arbeid.

Hans Boot is redacteur van Solidariteit, blad voor een strijdbare vakbeweging.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren