'Het kan wel' was de verkiezingsbelofte van Rob Jetten. We geven elkaar de ruimte en gaan aan de slag. Veel D66 kiezers vestigden hun hoop op een stevig klimaatbeleid na de magere jaren van Schoof. Dat blijkt ijdele hoop te zijn.
Het kabinet Rutte-IV scherpte, in lijn met Europa, het klimaatdoel voor 2030 aan naar netto 55 procent minder broeikasgasuitstoot ten opzichte van 1990. Dat doel werd vastgelegd in de Nederlandse Klimaatwet. 'Klimaatdrammer' Rob Jetten mocht er voor gaan zorgen dat Nederland dat doel zou halen. Er kwam een klimaatfonds, met de warmtepompsector werd afgesproken dat hybride warmtepompen vanaf 2026 de norm zouden worden. Er werd een nationale CO2-heffing voor de industrie aangekondigd en veel geld uitgetrokken voor verduurzaming van de industrie, mobiliteit en woningen.
De plannen voor grootschalige windparken op zee werden uitgebreid. Dat beleid leidde er mede toe dat het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in 2023 voor het eerst concludeerde dat Nederland op koers lag om, als alles meezat, het 2030-doel te behalen. Het kabinet Schoof-I draaide echter veel van dat Rutte-IV-beleid terug zonder met alternatieven te komen, waardoor het PBL concludeerde dat de kans minder dan 5 procent was geworden om het 55 procent-reductiedoel te halen.
Jetten is meer Schoof dan Rutte
De nieuwe regering zet het beleid onder Schoof grotendeels voort. Het zet net als Schoof-I in op vier nieuwe kerncentrales en schaft de onder Rutte-IV aangekondigde nationale CO2-heffing voor de industrie af. Ook wil de coalitie blijven inzetten op maatwerkafspraken met de industrie, die tot nu toe weinig hebben opgeleverd. Er komt 'prioriteit' voor de verduurzaming van woningen, maar geen extra geld daarvoor. Ook wil de coalitie 'vol inzetten op warmtenetten' maar ook daarvoor wordt geen extra geld uitgetrokken. Op het gebied van waterstof en CO2-opslag verandert er weinig.
Wat wel verandert, is dat de door Schoof-I afgeschafte norm voor hybride warmtepompen weer terugkomt in 2029. Ook trekt het nieuwe kabinet tot en met 2030 ruim drie miljard euro uit ter compensatie van de elektriciteitsrekening van de industrie die ten opzichte van andere Europese landen relatief hoog is. Daarnaast komt er tot en met 2030 acht miljoen euro voor de SDE++ (een subsidiemaatregel voor CO2-reductie, bijvoorbeeld via de opwekking van hernieuwbare energie) en 381 miljoen euro voor een nieuwe subsidiemaatregel om de ontwikkeling van wind op zee te stimuleren. De coalitie wil 40 gigawatt aan windparken op zee bouwen, de bovengrens van de voorgenomen 30 tot 40 gigawatt.
De totale hoeveelheid geld die deze coalitie daarmee extra uittrekt voor energie- en klimaatbeleid staat met ruim 3,5 miljard euro niet in verhouding tot de 28 miljard euro destijds beschikbaar tijdens Rutte-IV. Conclusie: klimaatbeleid is meer en meer industriebeleid geworden. Steun voor de duurzamere sectoren, maar Lelystad Airport gaat open. De rest van het bedrijfsleven wordt ondersteund door de aanpak van netcongestie, via een nieuwe crisiswet gestart onder minister Hermans, de afschaffing van de nationale CO2 heffing en de miljarden die naar defensie gaan. Het versterken van de concurrentiepositie en ‘Groene’ Groei gaan samen.
De regering beseft dat het halen van het klimaatdoel van 2030 lastig wordt. Wordt er daarom gezegd dat het richting 2040 (90 procent minder uitstoot) harder haar best gaat doen? Op 28 januari van dit jaar oordeelde de rechter in de door Greenpeace aangespannen Bonaire zaak dat Nederland geen eerlijke bijdrage levert aan het beperken van de opwarming van de aarde. Daarom moet de Nederlandse overheid binnen achttien maanden een juridisch bindend doel voor 2030 vastleggen. Het huidige 55 procent doel uit de Klimaatwet is een streefdoel, geen bindend doel. Dat bindende doel moet in lijn zijn met het Parijs-akkoord. Het zal op z’n minst 55 procent en mogelijk hoger zijn.
Als dit kabinet alles op alles wil zetten om dat bindende doel te halen zullen er vergaande maatregelen moeten komen: strengere normen, fossiele brandstoffen zwaarder belasten, meer subsidie voor hernieuwbare energie en energiebesparing et cetera. Zo nee, dan kiest de Staat er bewust voor om mensenrechten te schenden. Het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens ligt immers ten grondslag aan de uitspraak van de rechter.
Wat gebeurt er als Nederland niet voldoet aan de uitspraak van de rechter? Er zijn geen specifieke afdwingmiddelen afgesproken. Greenpeace kan de rechter vragen om dwangsommen op te leggen of handhaving af te dwingen. Dat zou tot een soort stikstof scenario kunnen leiden met vele rechtszaken en situaties waarin regels voor burgers en bedrijven plotseling veranderen. Een scenario dat alleen doorbroken kan worden als er een sterke beweging is die mobiliseert voor een sociaal alternatief dat in begrijpelijke taal duidelijk maakt waar het om gaat en wat een rechtvaardig alternatief is. Een beweging die rondom de stikstof ontbreekt.
Klimaatbeleid over onze rug
De arbeiders en burgers staan in de kou, Zo zijn er geen miljarden voor isolatie van huizen van arme mensen. Wel subsidies voor woningeigenaren en bij de aanschaf van een nieuwe elektrische auto. Het kabinet wacht met het geven van energiesteun aan huishoudens die last hebben van energie armoede, volgens TNO ruim 6 procent van de huishoudens. Het was wel de ambitie van dit kabinet snel in gesprek te gaan over het opnieuw optuigen van een Noodfonds Energie. Ook de Tweede Kamer had zich eind 2025 hierover al uitgesproken nadat het kabinet Schoof wegkeek als het om energie armoede ging. Als er nu maatregelen komen hangen die ook af van de financiering die elders op de begroting moet worden gevonden. Een rechtvaardige oplossing in de vorm van een hoger minimumloon en uitkeringen, gefinancierd door hogere belastingen voor de rijken is daarmee uitgesloten.
De overheid blijft ambitieuze doelen stellen als het om klimaatbeleid gaat. Maar er komt steeds minder beleid om dat af te dwingen bij bedrijven. Over de gevolgen voor arbeiders en burgers is al helemaal geen aandacht. Waar in de besluitvorming hebben zij zeggenschap als het om de toekomst van hun werk, hun bedrijf of hun woonomgeving gaat?
Het afgesproken overheidsbeleid van de stok en de wortel werk niet meer nu een deel van de fossiele industrie zich steeds harder opstelt en uitgaat van eigenbelang op korte termijn. De beweging op wereldschaal onder leiding van Trump om op fossiel gebaseerde economische groei en winst boven alles te stellen zie je in het klein terug in de opstelling van Shell in haar rechtszaak tegen Milieudefensie: jullie eisen zijn volkomen wereldvreemd, onrealistisch en ineffectief, een harde opstelling in de rechtszaal en in de echte wereld.
Veel mensen richten zich op kleine initiatieven omdat ze zich machteloos voelen bij de grote ontwikkelingen: de oorlogsdreiging, een overheid die niks kan doen, bedrijven die hun gang gaan. De enige weg uit die machteloosheid is samenwerking zoeken, een tegenbeweging opbouwen voor sociale en klimaatrechtvaardigheid. Voortgaan met samenwerking tussen klimaatbeweging en vakbeweging. Van onderop bouwen aan een politiek project gebaseerd op duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid. Een beweging met een hart die zich hard maakt voor elkaar.
Patrick van Klink is actief in het Netwerk Klimaat FNV, Wij Reizen Samen en Milieudefensie.
Reactie toevoegen