Borderless

20 September 2019

Bolivia

Links in Latijns-Amerika zit onmiskenbaar in de lift, zeker electoraal. In het ene na het andere land komen linkse presidenten aan de macht. Na de voormalige paratroeper Chávez en de ex-metaalarbeider Lula heeft nu ook de gewezen herder en cocaboer Morales het presidentiële paleis betrokken. Wat kunnen we van Morales verwachten? Zal hij in staat en bereid zijn om tegemoet te komen aan de verwachtingen van zijn kiezers, of zal hij zwichten voor de druk van de neoliberale krachten? Zal het een tweede Chávez of een tweede Lula worden?

Het antwoord op die vraag ligt natuurlijk nog in de toekomst verscholen. Het is niet door het proeven van de nieren van de president of het lezen van het verkiezingsprogramma dat de dynamiek van de politieke ontwikkeling in een land valt te voorspellen. Achteraf kunnen we bijvoorbeeld constateren dat velen in eerste instantie de dynamiek van Brazilië onder Lula overschat - en die van Venezuela onderschat hebben.
Het vooraf opplakken van etiketten heeft weinig zin. We zullen moeten proberen met een open oog naar de ontwikkelingen te kijken en te analyseren welke elementen in de ene en welke in de andere richting werken.

Van Ché naar Evo
De ontwikkeling in Bolivia is in sterke mate symbolisch voor de ontwikkeling in heel Latijns-Amerika. Na de overwinning van de Cubaanse revolutie in 1959 werd Bolivia door Ché Guevarra uitgekozen om een nieuwe revolutionaire doorbraak te forceren. Het was daar dat Ché - nog steeds het symbool van de revolutionaire anti-imperialistische strijd - in 1967 de dood vond. Nu bijna veertig jaar later is er weer hoop op een politieke doorbraak. Nu door de verkiezingsoverwinning van Morales.
De overwinning van Morales, is net als die van verschillende andere linkse kandidaten in het continent een reactie op de meedogenloze neoliberale politiek die de afgelopen decennia in heel Latijns-Amerika is gevoerd. De sociale gevolgen van dit beleid zijn desastreus. Niet alleen voor de arme meerderheid van de Latijns-Amerikanen, maar ook voor een groot deel van de middenklasse.
Het doorvoeren van de neoliberale politiek in het hele continent werd mogelijk na de grote nederlagen van links in de vorige eeuw met als sluitstuk de teloorgang van de Nicaraguaanse revolutie in de jaren negentig. De nieuwe politieke situatie die toen – mede onder invloed van de val van de muur - ontstond had één voordeel: het leidde tot formele democratie in Latijns-Amerika. Als in de vorige eeuw de sociale spanningen ergens in het continent te hoog opliepen ging de lokale elite met steun van de VS steevast over tot het instellen van een militaire dictatuur. Nu zijn er overal gekozen regeringen aan de macht en wordt de politieke strijd ook via de stembus gevoerd. Terwijl in de vorige eeuw de sociale onvrede zich vertaalde in de opkomst van organisaties die de gewapende strijd oppakten, leidt het nu tot een groei van linkse electorale krachten.

Van oorlog naar oorlog
De afgelopen jaren heeft de volksbeweging in Bolivia een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt. Er zijn een serie ‘oorlogen’ gevoerd, zoals de heftige sociale strijd door de bevolking wordt omschreven. De oorlog tegen het privatiseren van het drinkwater in Cochibamba in 2000. De oorlog ter verdediging van de coca aanplant in Chapare, waarbij drie cocaboeren omkwamen en zestig gewonden vielen. De oorlog tegen de loonbelasting in La Paz in februari 2003 waarbij meer dan dertig doden vielen. De oorlog om het gas in september en oktober 2003 waarbij tachtig doden vielen en die uitliep op de grote indiaanse mars op La Paz in oktober met als gevolg de val van de regering Sánchez de Lozada. Opvolger Carlos Mesa hield onder druk van de beweging niet lang stand en moest het stokje overgeven aan Rodriguez Veltzé, die gedwongen was om verkiezingen uit te schrijven.
De verkiezing van Evo Morales is een direct gevolg van deze ‘oorlogen’. De verkiezingsstrijd was een voortzetting van deze oorlogen met andere middelen.

Indiaanse identiteit
Het is geen toeval dat de nieuwe president een indiaanse activist is. De indiaanse identiteit speelt een bepalende rol in de beweging. De meerderheid van de Boliviaanse bevolking (een kleine zeventig procent) beschouwt zichzelf als indiaans en Bolivia is daarmee het meest indiaanse land in Latijns-Amerika. De wortels van de huidige beweging liggen in de revolutie van 1952 waarin de indiaanse mijnwerkers van de tinmijnen een doorslaggevende rol speelden. Een belangrijk deel van de huidige cocaboeren komt voort uit het eens zo sterke leger van tindelvers. De strijdtraditie van de ooit zo machtige vakcentrale COB leeft voort in de huidige strijd. Ook grijpt de beweging expliciet terug op het indiaanse verzet tegen de Spaanse kolonisten onder leiding van Tupac Katari.
Het eeuwenoude gebruik van de coca (tegen de honger en de hoogteziekte); de beschikking over de eigen bodemschatten (gas en olie, van het tin, het zilver en de andere metalen is nauwelijks meer iets over); het racisme van de heersende klasse, het zijn allemaal thema’s die direct aansluiten bij de indiaanse identiteit van de meerderheid van de bevolking.
Door Morales en zijn medestanders wordt steeds gesproken over het koloniale karakter van de huidige grondwet en het huidige regime. De nieuwe president heeft al voor de officiële machtsoverdracht volgens een indiaans ritueel de macht aanvaard. Dat sluit aan bij de een diepgevoelde beleving van de meerderheid van de bevolking dat nu, na de ruim tweehonderd presidenten sinds de onafhankelijkheid van Spanje in 1825, eindelijk eens een van hen aan de beurt is.

Sociale druk
De belangrijkste punten uit het verkiezingsprogramma van de MAS zijn: legaliseren van de cocateelt, terugdraaien van de in 1996 doorgevoerde privatisering van de olie en gasvoorraden, een nieuwe landhervormingen en het bijeenroepen van een constitutionele vergadering om tot een nieuwe grondwet te komen. De manier waarop deze punten worden uitgewerkt is onduidelijk. Een groot deel van de beweging eist nationalisatie van de olie- en gasindustrie. Morales zelf sprak in zijn campagne veelvuldig over nationalisatie van de olie- en gasvoorraden, maar zijn vice-president Alvaro Garcia benadrukt dat het gaat om het nationaal bezit van de ondergrondse voorraden en dat de winning aan (buitenlandse) private bedrijven over gelaten zal worden. Ook spreekt de nieuwe vice-president - die zijn bewondering voor de Europese sociaal-democratie niet onder stoelen of banken steekt - over de ontwikkeling van een ‘Andes kapitalisme’.
De verwachtingen van de bevolking zijn hoog gespannen en de druk op Morales om zijn verkiezingsbeloften na te komen is zeer groot. De sociale beweging is sterk, zeer radicaal en kent verschillende stromingen waarvan die van Morales zeker niet de meest radicale is. Woordvoerders van verschillende stromingen hebben al laten weten dat hun steun voor de nieuwe president afhankelijk is van de vraag of hij de eisen van de beweging inwilligt. Daar staat tegenover dat de omstandigheden waaronder de nieuwe regering moet functioneren zeer moeilijk zijn.
Bolivia is een relatief klein land met tien miljoen inwoners en een zeer beperkte economische ontwikkeling, zeker in vergelijking met de regionale reus Brazilië. Het is het armste land van Latijns-Amerika. Veertig procent van de bevolking leeft in extreme armoede volgens de cijfers van de Wereldbank. Bolivia bezit bodemschatten in de vorm van olie en gas, maar niet in die mate als Venezuela. En het is zeker niet in staat om daar op korte termijn een stroom deviezen uit te genereren. Oliegedreven ontwikkelingsprojecten zoals Venezuela zijn in Bolivia vooralsnog niet mogelijk, en het inkomen per hoofd van de bevolking een vijfde is van dat van Venezuela.
Morales zal te maken krijgen met sterk en zeer fanatiek verzet vanuit de heersende klasse. Vooral in de relatief rijke oostelijke departementen Santa Cruz en Tarija, waar de rechtse oppositie sterk is en de burgerij strijd voor autonomie, zal de situatie zeer moeilijk worden. Maar zijn belangrijkste tegenstanders zitten in het buitenland. De oliemaatschappijen waaronder het Spaanse Repsol, British Gas, Exxon-Mobil en het Texaanse Vintage Oil betalen nu geen belasting en dragen slecht 18 procent royalty’s af van door hen gewonnen olie en gas. Zij hebben al aangekondigd dat ze iedere verandering in de lopende contracten desnoods voor buitenlandse rechters zullen aanvechten, wat tot vele miljarden dollars schadevergoeding kan leiden.
Het legaliseren van de coca teelt, en het stoppen met de huidige uitroepingscampagne zal er toe leiden dat de VS iedere steun of lening van de wereldbank en het IMF zal blokkeren.

Speelruimte
Toch is er reden tot optimisme. Bolivia staat niet alleen. Hoe uiteenlopend de situatie in verschillende Latijns Amerikaanse landen ook is, de aanwezigheid van democratische (centrum) linkse regeringen betekent een grotere speelruimte. De VS staan geïsoleerder dan ooit in Latijns Amerika. Veel regeringen in het continent hebben er alle belang bij om zich onafhankelijk van de Amerikanen op te stellen.
Ook buiten het continent zijn er landen die willen en kunnen profiteren van de verzwakte positie van de VS in de regio. Zo is het veelbetekenend dat Morales nog voor zijn ambtsaanvaarding niet alleen een aantal buurlanden en Europese hoofdsteden bezocht maar ook naar China en Zuid-Afrika ging.
Maar de belangrijkste factor is natuurlijk geweldige kracht van de beweging die deze verkiezingsoverwinning mogelijk heeft gemaakt. Nog nooit is een Boliviaanse president met een zo grote meerderheid gekozen. En nergens in de wereld hebben we de afgelopen jaren een zo sterke en militante beweging gezien als in Bolivia. Ook in de rest van Latijns-Amerika zal deze overwinning doorwerken.

Andere recente artikelen:
Bolivia
IVP: Januari 2006 IVP "The nationalisation of hyrdocarbons will be our first task" Interview with Evo Morales

08-01-2006Bolivia: Een nieuw jaar en een nieuw begin.

21-12-2005Victoria! Volksrevolutie via de stembus

21-12-2005Bolivia. Historic victory of the MAS and Morales

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren