28 October 2020

De madonna van de moordenaars

Begin jaren negentig keert de dichter en classicus Fernando terug in de Colombiaanse stad Medellin, na dertig jaar in Europa te hebben doorgebracht. Mijmerend over het Medellin van de jaren dertig, het welvarende centrum van de Colombiaanse koffiecultuur, met zijn nijvere bewoners en hun eenvoudige maar tegelijkertijd elegante levensstijl, bereidt hij zich voor op de dood. Dan ontmoet hij de veertienjarige Alexis, één van de talloze pubers die als huurmoordenaar werken voor de drugskartels. Het verhaal van de liefde tussen Fernando en Alexis is het onderwerp van Fernando Vallejo's roman, De madonna van de moordenaars uit 1994. Een verpletterend boek.

De lange monologue interieur van Fernando is geschreven in een stijl waarbij de scheldkanonnades van Céline bleek afsteken. De laconieke wijze waarop Vallejo beschrijft hoe de liefde tussen Alexis en Fernando ontaardt in een gewelddadige afrekening met alles wat hen irriteert, is zowel hilarisch als shockerend.

Interpretaties
In besprekingen van het boek wordt vaak gewezen op de tegenstelling tussen de wereld van Fernando, die van de klassieke muziek, poëzie, een verfijnde ascetische levensstijl en het verlangen naar vrede en rust; en de wereld van Alexis, waar de radio altijd aanstaat, van ongeletterdheid, merkenfetisjisme en de laconieke acceptatie van het dagelijks geweld. Die interpretatie gaat echter voorbij aan het feit dat in de roman de slachtoffers van Alexis meestal gekozen worden volgens de morele en esthetische criteria van Fernando.
In feite is die interpretatie even oppervlakkig en gespleten als de manier waarop de Colombiaanse elite naar zichzelf en naar Colombia kijkt. Een Colombiaanse elite die zichzelf ziet als modern, democratisch en gehecht aan de waarden van de Europese beschaving. Een elite die het ‘toeval’ vervloekt dat haar in een van de meest gewelddadige landen ter wereld plaatste.
Literatuur kan een politieke boodschap kracht geven door haar impliciet te maken. De interpretatie die meestal aan het boek van Vallejo gegeven wordt bevat zo'n impliciete politieke boodschap: een klassebepaalde visie op de Colombiaanse realiteit. De boodschap dat de oudste democratie van Latijns-Amerika bedreigd wordt door het geweld van guerrilla's en drugshandelaren, wat het ingrijpen van de beschaving - de westerse wereld, de wereld van Pericles en Homerus, Machiavelli en Dante, Roosevelt en Thomas Mann – noodzakelijk maakt.
Een meer subversieve kijk op het boek, op de Colombiaanse realiteit, op de Westerse beschaving, op de formele democratie, de grote kunst, is mogelijk.

Vrijheid voor conflicten
Een klein uitstapje in Colombia's geschiedenis is zinvol. Tot diep in de twintigste eeuw konden kleine boeren in Colombia vrij gemakkelijk een stukje land ontginnen en met de aanplant van koffie een redelijk welvarend bestaan opbouwen. Het formele eigendom van deze bedrijfjes was onduidelijk, waardoor men op zichzelf leerde vertrouwen om die grond te beschermen. In tegenstelling tot andere Latijns-Amerikaanse landen was de strijd om de grond in Colombia niet alleen een strijd van arme boeren tegen grootgrondbezitters, maar ook eentje van redelijk welvarende boeren onderling. Grootgrondbezitters traden vaak agressief op tegen kleine boeren, niet omdat ze de grond nodig hadden, maar omdat de boeren niet op hun landerijen wilden werken zolang ze in hun eigen behoeften konden voorzien.
Het enige politieke systeem waarmee dit gewelddadige platteland kon leven was de democratie. Dat was de enige staatsvorm die het mogelijk maakte de onderlinge conflicten in alle vrijheid uit te vechten. Dat de Colombiaanse democratie tot stand kwam uit deze paradoxale behoefte aan vrijheid voor de onderlinge conflicten, verklaart ook waarom die democratie zich nooit ontwikkelde tot een rechtsstaat, een staat die mensen beschermt tegen de aanspraken van anderen. Colombia ontwikkelde zo'n rechtsstaat zelfs in veel mindere mate dan landen met een meer autoritaire traditie.
De Madonna van de moordenaars is beurtelings te lezen als een product of als een kritiek van de gespletenheid van de Colombiaanse rechtenloze democratie. Beurtelings als een pleidooi voor het klassenstandpunt van de Colombiaanse elite, of als een keiharde ontmaskering daarvan. De roman ontleent zijn humor ook voor een groot deel aan de manier waarop Fernando de spot drijft met de democratische retoriek van het officiële Colombia en de beschrijving van de dagelijkse privé-oorlog waarmee deze welvarende Colombiaan zijn vijanden uit de weg ruimt. Hoe vaker je de roman leest, hoe minder je Fernando als een slachtoffer gaat zien, en hoe meer als een gewelddadige patriarch, die de aanhankelijkheid van een veertienjarige straatjongen voor zijn eigen doelen gebruikt.
Het standpunt van Vallejo is uit de roman niet op te maken: is Fernando een beschaafd slachtoffer of het prototype van de Colombiaanse elite? De ambivalentie blijft en dat zorgt ervoor dat je het boek blijft lezen. De thematiek is eigenlijk niet specifiek Colombiaans, maar heeft mondiale betekenis: de beschaving als het meest efficiënte kader waarbinnen de oorlog van iedereen tegen iedereen gevoerd kan worden.
De madonna van de moordenaars van Fernando Vallejo is in de Nederlandse vertaling uitgegeven bij De geus. Inmiddels heeft de Zwitserse regisseur Barbette Schneider het boek op locatie in Medellin verfilmd. De film zal waarschijnlijk dit jaar nog te zien zijn in de Nederlandse bioscopen.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren