4 April 2020

Leven met stagnatie?

In de meeste westerse landen wordt de politieke discussie beheerst door grote bezuinigingen die regeringen willen doorvoeren om de begrotingstekorten terug te dringen. Sinds Keynes zouden we moeten weten dat bezuinigen in tijden van recessie tot een zware terugslag van de economie kan leiden. In het ergste geval kan het zelfs een neergaande spiraal tot gevolg hebben zoals die in de jaren 30 optrad. Waarom dan toch dit hardnekkige vasthouden aan bezuinigen?

De Nederlandse regering behoort binnen de Europese Unie tot de felste voorstanders van bezuinigingen. Dit terwijl zelfs vanuit neoliberale bolwerken als de Financial Times en het Internationaal Monetair Fonds wordt gewaarschuwd voor de gevolgen ervan. Voorstanders van de bezuinigingen erkennen dat deze tot een verscherping van de recessie leiden, maar bezuinigingen zijn volgens hen noodzakelijk om het ‘vertrouwen van de financiële markten te behouden’. Vertrouwensverlies zou tot hogere rentes en kapitaalvlucht kunnen leiden met desastreuze gevolgen voor de economie.
Voor veel rechtse politici vormt de dreiging van de financiële markten een dankbaar excuus om de maatregelen door te drukken waar ze altijd al van droomden maar die tot nu toe te veel verzet opriepen. Deze maatregelen kunnen nu worden voorgesteld als noodzakelijk voor het algemeen belang en de toekomst van onze kinderen terwijl tegenstanders worden afgeschilderd als egoïstisch en kortzichtig.

Macht van de financiële markten
Maar de dreiging van de financiële markten is voor een land als Nederland wel degelijk een realiteit. Als een regering maatregelen zou nemen zoals bijvoorbeeld de SP die onlangs heeft voorgesteld (het verhogen van de belastingen op kapitaal en hogere inkomens en het tijdelijk laten oplopen van het begrotingstekort) zou tegenwerking vanuit de financiële sector voor grote problemen kunnen zorgen. Onder druk vanuit deze sector is het voor een regering bijna onmogelijk om met een sociaal antwoord op de crisis te komen.

Het is belangrijk om te beseffen dat het feit dat veel regeringen, waaronder de Nederlandse, voor hun financiering volledig afhankelijk zijn van de kapitaalmarkten het gevolg is van politieke beslissingen, beslissingen die door diezelfde regeringen zijn genomen. Via allerlei wetten en structuren hebben de meeste regeringen deze afhankelijkheid vastgelegd. Het strakst is dit geregeld in de landen van de Eurozone. Neoliberale economen hebben altijd gehamerd op de noodzaak van deze afhankelijkheid. Door de overheden te onderwerpen aan de tucht van de markt, die volgens hen rationeel en efficiënt is, zouden deze gedwongen worden om een verstandig beleid te voeren. Zonder deze tucht zouden overheden onder druk van hun kiezers teveel geld gaan uitgeven aan gevestigde belangen (hiermee doelen ze op sociale voorzieningen en werknemersrechten, niet op belastingvrijstellingen voor multinationals of subsidies aan de banken) en teveel belastingen opleggen aan bedrijven en de rijken. Zo’n ‘onverantwoord’ beleid zou volgens neoliberalen onvermijdelijk tot hoge inflatie en stagnatie leiden.

De afgelopen jaren hebben uit ten treure duidelijk gemaakt dat de rationaliteit van de markt een mythe is. In werkelijkheid dient de afhankelijkheid van de financiële markten om de democratie aan banden te leggen. Ervaringen uit de jaren zestig en zeventig hebben de neoliberalen geleerd dat wat zij als een teveel aan democratie beschouwen een bedreiging kan zijn voor de winstmarges van bedrijven en investeerders. De overheden gaven toen volgens de neoliberalen teveel toe aan de eisen van de vakbonden en allerlei sociale bewegingen waardoor de lonen en de sociale voorzieningen sterk stegen. Om de winsten te kunnen opvoeren ten koste van de lonen en de collectieve voorzieningen willen zij de democratische invloed op het monetaire en macro-economische beleid zoveel mogelijk terugdringen.

Om een sociaal antwoord op de crisis mogelijk te maken zal de overheid haar afhankelijkheid van de financiële markten moeten doorbreken. Dit kan op korte termijn worden bereikt door toe te staan dat overheden rechtstreeks door de centrale bank wordt gefinancierd. (Op dit moment verstrekt de ECB goedkoop krediet aan financiële instellingen die dit tegen soms forse winsten doorlenen aan de overheden.) Ook uit de gevestigde politiek (bijvoorbeeld de nieuwe Franse president François Hollande) zijn tegenwoordig geluiden in deze richting te horen, maar dan alleen als een tijdelijke maatregel.

Op de langere termijn zou de financiële sector kunnen worden omgevormd tot een nutsvoorziening. Op die manier kan voorkomen worden dat de verliezen voor de overheid zijn terwijl de winsten in particuliere handen blijven. Als een overheid voor haar financiering niet meer op de kapitaalmarkt is aangewezen spaart ze veel geld uit omdat ze geen rente meer hoeft te betalen. Tegelijkertijd worden de financiers van een belangrijke inkomstenbron beroofd. Het gevolg is een stijging van het overheidsaandeel in het nationale inkomen ten koste van het winstaandeel. Ook kan een overheid dan zonder problemen met een financieringstekort werken, als dit nodig is om een tekort aan bestedingen op te vangen of publieke investeringen te verrichten. Uiteraard zou de overheid nog steeds moeten waken voor overbesteding, onbeperkt geld uitgeven leidt immers tot hoge inflatie .

Een sociale uitweg uit de crisis
Diverse linkse partijen hebben alternatieven gepresenteerd voor het extreme bezuinigingsbeleid, bijvoorbeeld ‘Het sociale alternatief’ van de SP en ‘Keuzes voor de toekomst van Nederland’ van de PvdA). Deze alternatieven volgen de opvattingen van Keynes die stelt dat in tijden van recessie de overheid juist extra geld in de economie moet pompen om de neerwaartse spiraal te doorbreken.
Waarschijnlijk uit vrees voor de financiële markten gaan deze plannen uit van een relatief bescheiden bestedingsimpuls om daarna via structurele bezuinigingen binnen enkele jaren op een sluitende begroting uit te komen. Deze benadering gaat ervan uit dat de economische problemen niet structureel van aard zijn, maar slechts het gevolg van een tijdelijke verstoring. De economie heeft als het ware slechts even een zetje nodig waarna er een nieuwe groeicyclus, gebaseerd op private investeringen, op gang zal komen.

Het is opmerkelijk dat in deze plannen de neoliberale eis wordt geaccepteerd dat alle overheden een sluitende begroting volgens de Europese Monetaire Unie-criteria moeten presenteren, iets dat de op stapel staande wet ‘houdbare overheidsfinanciën’ ook juridisch vast zou leggen. Dit dogma is een ernstige aantasting van het vermogen van de overheden om publieke investeringen te verrichten. Overheden zullen daardoor afhankelijk worden van private investeerders en op ‘publiek private samenwerking’ (PPS) gebaseerde constructies.

De Keynesiaanse benadering zoals gepresenteerd door de linkse partijen miskent dat er structurele problemen zijn in de economie. Allereerst steken als gevolg van de enorme bubbels in de huizenmarkt in veel landen, waaronder in Nederland, veel gezinnen zwaar in de schulden. Deze schulden zullen nog vele jaren drukken op de particuliere consumptie en daarmee de groei afremmen. Gedurende deze periode zullen aanzienlijke begrotingstekorten noodzakelijk zijn om de bestedingen op peil te houden.

Daarnaast kampte de economie al voor de crisis met een tekort aan rendabele investeringsmogelijkheden in verhouding tot de grote hoeveelheid beschikbaar kapitaal. Het overtollige kapitaal is toen vooral gebruikt voor speculatieve doeleinden, bijvoorbeeld in de vastgoedsector. De linkse partijen proberen wel de speculatie terug te dringen, maar bieden geen oplossing voor het probleem van het overschot aan kapitaal. Als daar niks aan gedaan wordt, is het waarschijnlijk dat de economie terugvalt in een recessie zodra de bestedingsimpuls van de overheid terug wordt getrokken.

Het belangrijkste probleem is echter dat er te weinig energie, grondstoffen en andere hulpbronnen beschikbaar zijn voor een nieuwe groeicyclus. De economische groei zal daardoor vastlopen op scherpe prijsstijgingen van deze hulpbronnen. Om de aarde ook op de lange termijn leefbaar te houden is het noodzakelijk dat het beslag dat we op de aarde leggen zo snel mogelijk omlaag wordt gebracht.

Pogingen om de economische groei weer op gang te brengen en daarmee een uitweg uit de crisis vinden zullen waarschijnlijk tevergeefs zijn. Veeleer zou links moeten accepteren dat een langdurige stagnatie van de economie het uitgangspunt is. Het probleem is natuurlijk dat onder de huidige verhoudingen stagnatie gepaard gaat met massawerkloosheid, verarming van grote delen van de bevolking en een toename van de inkomensverschillen.

Om deze gevolgen van het uitblijven van economische groei te vermijden zouden overheden een veel grotere rol moeten gaan spelen in de economie. De werkloosheid kan dan worden opgelost door herverdeling van de bestaande werkgelegenheid, waardoor de mensen minder stress hoeven te ervaren, en door een uitbreiding van de collectieve sector. Er is nog genoeg zinvol werk te doen op terreinen als de zorg, het onderwijs en buurt- en welzijnswerk. Verder is een uitbreiding van publieke investeringen gewenst in zaken die waardevol zijn voor de samenleving, maar die nu vaak blijven liggen omdat ze niet winstgevend zijn. Gedacht kan worden aan bijvoorbeeld de omschakeling op duurzame energie, het herstel van natuurgebieden en het hergebruik van grondstoffen. In deze benadering kan ook de democratische zeggenschap over economische beslissingen, nu nog een groot manco in de democratie, veel beter worden geregeld. De middelen voor deze aanpak kunnen onder andere worden gevonden door het overtollige kapitaal af te romen en door de eerder geschetste omvorming van de financiële sector tot nutsvoorziening. Rechts probeert dit soort voorstellen af te doen als onrealistisch maar het is juist hun neoliberale economische denken dat bewezen heeft failliet te zijn.

Tags: 
Dossier: 
Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren