Queer bevrijding, acht jaar verder

12.12.2022
Charles Hutchins: Creative Commons, Flikr https://bit.ly/3g5MJnv

In 2014 publiceerde Peter Drucker Warped, Gay Normality and Queer Anticapitalism. Voor de binnenkort te verschijnen Castiliaanse vertaling schreef hij een inleiding waarin hij het boek toetst aan de ontwikkelingen sinds de publicatie. [leestijd 30 minuten]

Ik ben verheugd dat Warped nu in het Castiliaans verschijnt. Het lijkt bijzonder passend dat de impuls voor deze Castiliaanse editie vooral afkomstig is uit de Spaanse staat (waar uitgever Sylone gevestigd is) en Argentinië (waar vertaler Tomás Callegari woont en werkt). Deze twee landen zijn de laatste jaren plaatsen geweest van opmerkelijk radicaal queer activisme en denken, wat tot uiting kwam in enkele belangrijke juridische overwinningen. Ik geloof dat dit activisme en dit denken zijn gevoed door strijdbare feministische bewegingen in beide landen. Zowel in Spanje als in Argentinië hebben bijvoorbeeld miljoenen vrouwen en bondgenoten deelgenomen aan de internationale Vrouwenstakingen. Naar mijn mening rechtvaardigt dat een belangrijke conclusie uit Warped: dat genderpolitiek 'de kern moet vormen van een radicale seksuele politiek' (p. 36).

Dat is niet de enige conclusie van Warped die ik gerechtvaardigd vind. [1] De gebeurtenissen sinds de publicatie ervan hebben me bijvoorbeeld alleen maar gesterkt in mijn overtuiging dat een radicale queer politiek uit moet gaan van kruispuntdenken en voortdurend feminisme, antiracisme en een onafhankelijke, op klassen gebaseerde benadering van sociale bewegingen moet omarmen. Hoe moeilijk het voor mij ook was om in het boek werkelijk internationalistisch te zijn en het te bevrijden van het eurocentrisme dat zowel in de academische wereld als in de mainstream LHBTI-politiek nog steeds te overheersend is, ik heb het gevoel dat deze poging noodzakelijk en belangrijk was en dat Warped in ieder geval een aantal belangrijke stappen in die richting heeft gezet.

Ik blijf ook gehecht aan het project van het boek om het queeren van radicaal links in bredere zin aan te pakken en de centristische, rechtse en zelfs extreemrechtse stromingen te bestrijden die geleidelijk aan meer ruimte zijn gaan innemen binnen LHBTI-gemeenschappen en politieke organisaties. Analytisch gezien ben ik er nog steeds van overtuigd dat de lens van 'gelijkgeslachtige formaties' nuttig is om de realiteit van het genderspecifieke, raciale, geseksualiseerde en wereldwijd hiërarchische kapitalisme te begrijpen, waartegen queer radicalisme zich moet verzetten en dat het moet transformeren. Om werkelijk uit te gaan van kruispuntdenken, zoals Warped stelt, moet queer radicalisme gebaseerd zijn op een standpunt van sociale totaliteit, dat alleen 'kan verklaren hoe bepaalde seksuele patronen verstrengeld zijn in een grotere economische, imperialistische, raciale en genderorde' (p. 6).

Het is ruim acht jaar geleden dat de Engelstalige editie van Warped in maart 2014 naar de uitgever ging. Aangezien de werkelijkheid niet heeft stilgestaan, moet een queer antikapitalistische analyse veranderen om gelijke tred te houden met de werkelijkheid. Daarom probeer ik in deze inleiding niet alleen opnieuw stil te staan bij de bijdragen van het boek, maar ook na te gaan wat er geactualiseerd moet worden en probeer ik in te gaan op enkele kwesties die zich sinds het verschijnen van het boek hebben aangediend. Dat zijn er veel. Een intersectionele benadering betekent dat queer geschiedenis op veel punten raakvlakken heeft met de geschiedenis in het algemeen ‒ en de afgelopen acht jaar is er ongelooflijk veel geschiedenis geschreven!

Om met de belangrijke dimensie van gender te beginnen: er is steeds meer geschiedenis geschreven door en voor transgenders, met overwinningen voor zelfbepaalde gendererkenning in het ene land na het andere ‒ en met nederlagen voor diezelfde strijd in verschillende andere landen. De gebeurtenissen sinds 2014 hebben ook de conclusie van Warped bevestigd dat de 'meest centrale politieke zorgen van het queer radicalisme verband houden met de strijd tegen racisme en imperialisme' (p. 31). De Black Lives beweging, die in 2013 werd opgericht en in 2020 met mobilisaties van miljoenen in de VS en elders als paddenstoelen uit de grond schoot, legde op massale schaal verbanden met met name zwarte trans- en andere queerlevens. In dezelfde maanden, toen de covid-19 pandemie zich vanuit China naar vrijwel de hele wereld verspreidde, kwamen de in Warped belichte verbanden tussen het queeren van gezondheidszorg en het aanvechten van neoliberale globalisering weer scherp naar voren.

Ook geopolitieke ontwikkelingen hebben directe gevolgen gehad voor het leven en de strijd van LHBTIQ. Zo is het homonationalisme versterkt door de goedkeuring van het gelijkgeslachtige huwelijk in Europese landen als Ierland en Duitsland en in nog meer landen in de Amerika’s (in sommige gevallen bevorderd door een advies van het Inter-Amerikaanse Hof voor de Rechten van de Mens in 2018), gekoppeld aan processen van Europese integratie en globalisering. In diezelfde jaren hebben tegenslagen voor de Arabische opstanden die in 2011 begonnen, echter de hoop op queer doorbraken in de Arabische regio grotendeels weggenomen en in landen met een moslimmeerderheid zoals Turkije en Indonesië, waarvan Warped in 2014 goed gevestigde LHBTIQ-bewegingen opmerkte, zijn tegenslagen en repressie opgetreden. De oorlog in Oekraïne in 2022 heeft aan beide zijden van de frontlinies de seksuele politiek opnieuw gedefinieerd. Aan beide zijden van deze geopolitieke scheidslijnen is extreemrechts sterker geworden, waarbij het 'antiwesterse' extreemrechts zich steeds prominenter definieert als anti-LHBTIQ en het 'westerse' extreemrechts ambivalenter en conflictueuzer is.

Sinds de publicatie van Warped is mijn begrip van de verschillende kwesties die bij deze mondiale ontwikkelingen een rol spelen verdiept. Ik dank mijn verdiepend begrip aan het groeiend aantal mensen dat werkt aan de ontwikkeling van queer marxisme, met name via het Sexuality and Political Economy Network rond het tijdschrift Historical Materialism. Sinds de publicatie van Warped ben ik in een reeks gepubliceerde artikelen dieper ingegaan op een aantal belangrijke kwesties. Nu ik de gebeurtenissen van de afgelopen acht jaar analyseer, lijkt het gepast om ook enkele van de inzichten die ik heb bereikt of geleend kort samen te vatten. Bij het beschrijven van de zich ontwikkelende strijd voor trans- en interseksebevrijding, bijvoorbeeld, voel ik me geroepen om de implicaties van Judith Butlers werk voor het begrip van gender opnieuw te onderzoeken.

Genderoorlogen

Warped portretteerde de transgenderstrijd als de hedendaagse speerpunt van queer radicalisme. In de jaren na de publicatie ervan hebben intensievere aanvallen op de 'gendertheorie' en de 'genderideologie' ‒ bijvoorbeeld van het Vaticaan en de tirades van de Braziliaanse president Jair Bolsonaro tegen Butler ‒ het verband tussen feminisme en radicale seksuele politiek nog hechter en duidelijker gemaakt. Strijd rond gender en transgender is vandaag de dag wereldwijd nog prominenter, voor rechts en voor links, dan ik me had voorgesteld toen ik erover schreef in Warped.

Terugkijkend weerspiegelde Warped mijn geleidelijke inzicht in deze realiteit. Het erkende transgenderrelaties als de meest voorkomende vorm in de geschiedenis van de betwisting van cultureel overheersende seksuele rollen (p. 76). Het boek beschreef transpersonen zoals die sinds de jaren negentig zijn opgenomen in het acroniem LHBT als een dubbel onderdrukte 'ondergeschikte minderheid binnen een overkoepelende minderheid' (p. 247). Het klaagde de mainstream lesbische/homo rechtenbeweging aan voor het 'opofferen van transpersonen aan homonormatief opportunisme' (p. 325) en riep een radicalere LHBT-beweging op om een reeks trans-eisen op te nemen en 'de mantel van gender nonconformiteit die de lesbische/homo mainstream in de afgelopen dertig jaar heeft afgeworpen' over te nemen (p. 329).

Het werk van Holly Lewis gaat verder dan het mijne in Warped, door te laten zien hoe een 'queer, trans-inclusieve lezing' van sociale reproductie de woede van veel cisgender mannen over lesbiennes en transpersonen verklaart. Als lesbiennes, transmannen en genderqueers in opstand komen tegen de sociaal toegewezen taak van vrouwen om voor mannen te zorgen, roept hun weigering om huishoudelijke en emotionele arbeid te verrichten woede en zelfs geweld op. [2] In zijn analyse van de manier waarop kapitalistische sociale reproductie leidt tot seksuele onderdrukking, heeft Alan Sears de woorden van Leslie Feinberg gebruikt om de gruwelijke vormen die dat geweld kan aannemen op te sommen: 'van institutionalisering tot groepsverkrachting, van afranseling tot het ontzeggen van bezoek aan kinderen'. [3] De inzichten van Lewis en Sears dragen nog meer bij aan het argument dat ik in Warped aanvoerde om transgender- en genderqueerstrijd te zien als centraal in de huidige LHBTIQ-politiek.

Dat geldt ook voor intersekse strijd. In de oorspronkelijke uitgave van Warped bekende ik dat ik het 'onmogelijk vond om volledig recht te doen aan intersekse mensen' (p. 23 n. 51). Hoewel ik erkende dat 'veel mensen tussenliggende lichamen kunnen hebben' (p. 389), erkende ik niet het volledige scala aan intersekse-condities, zoals die welke zich pas in de puberteit en niet bij de geboorte openbaren. Ik zie nu duidelijker in dat de grote diversiteit en toegenomen zichtbaarheid van intersekse lichamen een van de krachtigste bewijzen vormen voor de sociale constructie, niet alleen van gender, maar van anatomisch geslacht. Dat maakt de strijd voor intersekse een centraal element van het huidige LHBTIQ-radicalisme.

Ook theoretisch toonde Warped mijn beginnende besef van de centrale rol van transgender en andere uitdagingen van het binaire geslacht voor een algemeen queer begrip. Het leunde sterk op Butlers opvatting van genderrelaties als performatief: niet eens en voor altijd vastgesteld bij de geboorte of in de kindertijd, maar veeleer voortdurend bevestigend en versterkend en met voortdurende herdefiniëring. Tegelijkertijd leende zij het cruciale inzicht van Kevin Floyd dat de oorsprong van het performatieve geslacht historisch moet worden begrepen. [4]

De relatie tussen de begrippen 'gender' en 'geslacht' is nu echter ingewikkelder, problematischer en omstredener dan Warped erkende, wat voor een groot deel een weerspiegeling is van de heroverweging waartoe transmigranten theoretici hebben aangezet. Het boek ging impliciet uit van het duidelijke onderscheid dat Joan W. Scott voorstelde in haar klassieke artikel uit 1986, waarin 'geslacht' verwijst naar een biologisch substraat en 'gender' naar een groter domein van cultureel en sociaal geconstrueerde eigenschappen. [5] Andere feministen hebben in de loop der jaren zelfs gesuggereerd dat er andere manieren zijn om gender en geslacht met elkaar in verband te brengen, bijvoorbeeld via Danièle Kergoats concept van 'de sociale relatie van geslacht'. [6] Christine Delphy van haar kant hield vol dat 'gender voorafgaat aan geslacht: ... geslacht zelf markeert gewoon een sociale verdeling [die] dient om sociale erkenning en identificatie mogelijk te maken van degenen die domineren en degenen die gedomineerd worden'. [7] Tegen 2010 trok Scott zelf 'het idee in twijfel dat geslacht en gender zorgvuldig kunnen worden onderscheiden, waarbij het ene verwijst naar de biologie en het andere naar de cultuur'. [8]

Toch gebruikte ik in de oorspronkelijke uitgave van Warped nog de rechttoe rechtaan term 'gelijkgeslachtig', toegepast op een heel breed scala aan relaties in verschillende tijdperken en culturen ‒ onder voorbehoud. 'De overigens arbitraire keuze om gelijkgeslachtige seksuele relaties samen te voegen en centraal te stellen kan alleen worden gerechtvaardigd door de groeiende neiging van kapitalistische samenlevingen in de afgelopen anderhalve eeuw om menselijke seksuele relaties en zelfs individuele mensen langs deze lijnen te classificeren,' schreef ik (p. 48). Nu zou ik proberen nog genuanceerder te zijn.

Ik denk nog steeds dat het concept van 'gelijkgeslachtige regimes' of 'gelijkgeslachtige formaties' nuttig, ja zelfs essentieel is om de overgang tussen verschillende stadia van het kapitalisme te begrijpen: van het 'derde geslacht' regime dat kenmerkend is voor het klassieke imperialisme, naar het 'homo/lesbisch-dominante' regime dat kenmerkend is voor het fordisme, naar het 'homonormatief-dominante' regime dat kenmerkend is voor het neoliberalisme. 'Gelijkgeslachtig' belicht de veranderende relatie tussen twee verschillende tweedelingen: de tweedeling in geslacht en de tweedeling in gender. Deze twee tweedelingen werden onder het kapitalisme van elkaar onderscheiden, in een lange verschuiving van 'het derde geslacht', naar homoseksuele mannen/lesbische vrouwen, naar transgender als de zoveelste beschikbare configuratie. Tegenwoordig vermoed ik echter dat er andere seksuele regimes zijn geweest, in andere perioden en regio's ‒ onder sommige pre-Columbiaanse inheemse Amerikanen, bijvoorbeeld, of delen van het oude Azië ‒ waarop het begrip 'gelijkgeslachtig' minder van toepassing is, omdat de mensen die daar leefden de mens niet noodzakelijkerwijs zagen als verdeeld in twee geslachten. Nu bovendien het aantal mensen dat opzettelijk of openlijk 'tussenliggende lichamen' heeft toeneemt, kunnen we ons misschien een postkapitalistische toekomst voorstellen waarin de categorie 'gelijkgeslachtig' niet langer universeel geldig is.

In de jaren na de publicatie van Warped heb ik geprobeerd Judith Butlers inzicht dat niet alleen gender, maar zelfs gelijkgeslachtig vaak sociaal geconstrueerd is, meer ter harte te nemen. (Ik leerde dat jaren geleden van Gabriel Girard's lezing van Butler's werk, [9] zonder het voldoende gewicht te geven). De steeds fellere debatten over transgendervraagstukken ‒ die bijvoorbeeld duidelijk maken dat niet alleen vrouwen maar ook transmannen baarmoeders en abortussen kunnen hebben ‒ hebben dat punt voor steeds meer mensen duidelijk gemaakt (hoewel het nog steeds belangrijk is te onthouden dat de meeste mensen die abortus willen nog steeds vrouwen zijn en dat abortusrechten cruciaal blijven, juist voor vrouwenbevrijding). Velen van ons voelden zich geroepen om ondubbelzinnig partij te kiezen tegen de anti-transgender campagnes van rechts (zoals in de bathtoom wars in de VS).

Tegelijkertijd voelen we een steeds dringender behoefte om de enigszins, soms meer verhulde argumenten van zelfbenoemde 'genderkritische feministen' te weerleggen. Paradoxaal genoeg, terwijl de meest bedachtzame feministen de behoefte voelden om het onderscheid tussen geslacht en gender te compliceren, hebben 'gender-kritische feministen' er een strijdbijl tegenaan gegooid en volgehouden dat anatomisch geslacht primordiaal en onveranderlijk is. Hierdoor ontstaat het gevaar dat de ruimte voor de gendertransformatie die het feminisme belooft, tot vrijwel niets wordt gereduceerd.

Geracialiseerde seksualiteit

'In de huidige betrokkenheid van queer studies bij radicaal activisme,' merkte Warped op, 'hebben de meest centrale politieke zorgen betrekking op strijd tegen racisme en imperialisme' (p. 31). Ik heb in het boek geprobeerd de verbanden tussen queer en antiracistische strijd concreet te maken. Toch miste ik een opvallende en veelbelovende link die me in het gezicht staarde: de Black Lives Matter-mobilisaties.

Hoewel ik op de hoogte was van de protesten die in juli 2013 begonnen als reactie op de vrijspraak van George Zimmerman voor het neerschieten en doden van Trayvon Martin in Florida, was mijn kennis van de beweging vrij oppervlakkig, totdat ze op stoom kwam na de moord door de politie in augustus 2014 op Michael Brown in Missouri. Ik was me in maart 2014 nog niet bewust van de centrale rol van de jonge zwarte queer vrouwen Alicia Garza, Patrisse Cullors en Opal Tometi bij het lanceren van de Movement for Black Lives. Warped zou er veel baat bij hebben gehad als ik op de hoogte was geweest van de diepgaande en opwindende verbanden die zij legden tussen het verdedigen van zwarte levens in het algemeen tegen politiegeweld en het verdedigen van zwarte trans- en andere queerlevens in het bijzonder.

De Black Lives Matter-opleving na de politiemoord op George Floyd in mei 2020 is de belangrijkste radicale, impliciet antikapitalistische ontwikkeling van het afgelopen decennium. Specifieke mobilisaties ter verdediging van zwarte queerlevens (zoals de 15.000 mensen die in juni 2020 in Brooklyn voor zwarte translevens demonstreerden) vormden een cruciale dimensie, met repercussies in een aantal landen buiten de VS. Dat heeft duidelijk gemaakt dat onze queer visie gebaseerd moet zijn op een analyse van racialisering en een kritiek op homonationalisme. Nu moet queer radicaal links helpen de uitdaging aan te gaan om het oorspronkelijke momentum van Black Lives Matter te heroveren en het radicalisme ervan te verdiepen.

Dat houdt onder meer in dat men zich moet verzetten tegen de coöptatie van de beweging door ngo’s en de gerichtheid op electorale hervormingen. De uiteindelijke horizon van queer anti-kapitalisten moet, net als die van radicale stemmen binnen de beweging in het algemeen, de afschaffing zijn van het hele politie- en gevangenissysteem, opgevat als essentiële infrastructuur die ten grondslag ligt aan het hele web van ongelijke economische, raciale, gender- en seksuele macht. De geslachtssegregatie die inherent is aan de gevangenisorganisatie en het seksueel geweld dat vooral in Amerikaanse gevangenissen endemisch is, voegen een specifiek queer aspect toe aan deze strijd.

De VS heeft onmiskenbaar eigenaardigheden in deze strijd, vanwege de centrale rol van racisme in de politieke economie van het land, van slavernij tot Jim Crow tot Reaganisme en Trumpisme. Toch zijn de verbanden tussen heteronormativiteit en racisme niet uniek voor de VS. Integendeel, de toename van wereldwijde migratie, vooral vanuit economisch gedomineerde regio's naar de imperialistische centra, heeft geleid tot een grote mate van samenloop in de geracialiseerde/gegenderde/geseksualiseerde dynamiek van verschillende regio's. In West-Europa bijvoorbeeld heeft het Franse Rassemblement National het kenmerkende anti-moslim racisme van Europees extreemrechts behouden, maar verpakt als een verdediging van Europese democratische waarden en zelfs van vrouwenrechten. Zoals Sara Farris heeft aangetoond, heeft rechts in Italië en Nederland deze tactiek ook toegepast. [10]

Het voorbeeld van Nederland belichaamt de wereldwijde repercussies van Black Lives Matter, evenals de sleutelrol die de strijd tegen het eurocentrisme tegenwoordig speelt in de queer politiek. Gloria Wekker, wiens studie en viering van queer Afrikaanse tradities in de diaspora Warped aanhaalde, is een leidende figuur en theoreticus geworden van de Europese strijd van de raciaal onderdrukten, met name door haar rol in de strijd tegen de Nederlandse racistische karikatuur Zwarte Piet. Ze heeft zich ook ingezet voor de eenheid van de strijd tegen anti-zwart en anti-moslim racisme, die onlosmakelijk verbonden zijn met de strijd tegen het Nederlandse homonationalisme.

Zoals Wekker heeft opgemerkt, is het dominante Nederlandse verhaal geworden dat 'alles goed ging met de homo- en lesbische bevrijding totdat islamieten opdoken en (...) een breuk veroorzaakten in de triomfantelijke opmars van de vooruitgang'. [11] In een aantal landen naast Nederland, met name elders in West-Europa, heeft een groot deel van rechts op vergelijkbare wijze zijn traditionele anti-LHBTI-standpunten gebagatelliseerd of gekwalificeerd en zich aangepast aan het homonationalisme dat in hun land in toenemende mate cultureel overheersend is. De samenhangende strijd tegen homonationalistisch rechts wordt tegenwoordig met name gevoerd door de Nederlandse dekoloniale, antikapitalistische partij BIJ1, waarvan Wekker co-auteur van het programma is en waarin queers van alle kleuren uitzonderlijk zichtbaar zijn.

Queer geopolitiek

Racisme en homonationalisme zijn dus naadloos verbonden in het in stand houden van de wereldorde en het bestrijden ervan is een dubbele taak voor radicale queers. Warped citeert Gayatri Gopinath's waarschuwing dat 'koloniale structuren van weten en zien blijven bestaan binnen een discours van een 'internationale' lesbische en homoseksuele beweging' (p. 36). [12] Deze koloniale structuren vormen een groot obstakel voor het wereldwijde queer radicalisme waarvan de noodzaak week na week wordt aangetoond door wereldwijde gebeurtenissen. Net als bij de transgenderstrijd is het belang van queer issues voor de geopolitiek veel groter gebleken dan ik me bij de publicatie van Warped had kunnen voorstellen.

Het homonationalisme dat Warped onderzocht heeft zich sinds de publicatie verspreid en geïntensiveerd, met name door de invoering van het gelijkgeslachtige huwelijk in meer landen, bijvoorbeeld in Ierland (2015) [13] en Duitsland (2017). In toenemende mate is dat homonationalisme een integraal kenmerk geworden van een verdiepende wereldwijde kloof tussen 'het Westen' en 'de rest'. Warped wees op de vertekeningen en hypocrisie van de pogingen van Europese en Noord-Amerikaanse autoriteiten om zich voor te doen als 'dragers van seksuele verlichting ... aan een islamitische wereld [en het Afrikaanse continent] die als benepen en achterlijk wordt gezien' (p. 288). In het boek wordt opgemerkt dat dit geweld doet aan de lange, rijke tradities van homo-erotiek in de islamitische wereld en aan een breed scala van prekoloniale transgenderpatronen in een groot deel van Afrika (bijvoorbeeld p. 75-76), terwijl 'de eeuwenoude Europese en Amerikaanse traditie van het exporteren van vervolging' (p. 281-82) onder het tapijt wordt geveegd. Het boek beschreef ook de inspanningen van de Europese Unie in Oost-Europa om 'een nieuwe homonormatieve burgermaatschappij' te financieren, gecompenseerd door pogingen van Oost-Europese 'reactionaire nationalisten ... om de volkswrok tegen het arrogante Westen te manipuleren om anti-LHBT-campagnes te bevorderen' (p. 240).

Sinds de publicatie van Warped heb ik echter opnieuw nagedacht over de manier waarop ik deze conflicten conceptualiseer. In Warped gebruikte ik nog de term 'homofobie' om reactionaire anti-LHBTIQ campagnes te beschrijven (zij het in de zin van 'politieke homofobie', zoals getheoretiseerd door Meredith Weiss en Michael Bosia). [14] Nu vermijd ik liever de boventonen van individuele psychopathologie die dat woord met zich meebrengt. In plaats daarvan heb ik de term 'heteronationalisme' bedacht, parallel aan Jasbir Puar's term 'homonationalisme', om de manieren samen te vatten waarop reactionairen, meestal zelf medeplichtig aan het opdringen van het door West-Europa en Noord-Amerika gedomineerde neoliberalisme, zich hebben opgeworpen als uitdagende nationalisten door zogenaamd vreemde LHBTIQ-mensen tot zondebok te maken.

Zelfs als rechts aan de macht is, kan het inspelen op de afkeer van de neoliberale ideologie, terwijl het veel belangrijke kenmerken van de neoliberale economie handhaaft. Hierdoor kunnen neoliberale bezuinigingen en extreemrechtse reacties elkaar voortdurend voeden. In verschillende artikelen, te beginnen met een overzicht over de EU en haar tegenstanders in Oost-Europa, [15] heb ik betoogd dat homonationalisme en heteronationalisme elkaar in een vicieuze cirkel versterken, in botsende pogingen om LHBTIQ mensen (respectievelijk) te gebruiken en te onderdrukken.

Ik geloof dat ditzelfde kader, ondanks duidelijke verschillen, ook de geopolitieke seksuele dynamiek in de islamitische wereld en Afrika bezuiden de Sahara verklaart. Jammer genoeg is heteronationalisme een nuttig instrument geweest voor reactionaire autoritaire regimes die hun dominantie in de Arabische regio herbevestigen en de vroege belofte van de opstanden van 2011 verraden. Het verdeelt ook de Palestijnse bevrijdingsstrijd, die volgens Warped een toetssteen is geworden voor radicale queers: 'Voor veel queers wereldwijd', aldus het boek, 'is de Palestijnse strijd ook een strijd tegen de Israëlische zelflegitimatie door het benadrukken van lesbische/homo rechten in Israël ('pinkwashing')' (p. 336). Sinds de publicatie hebben queer en andere campagnes voor boycot, desinvestering en sancties (BDS) tegen Israël geleidelijk vooruitgang geboekt. Internationale mensenrechtenorganisaties als Human Rights Watch en Amnesty International, de laatste jaren steeds betrouwbaardere voorvechters van LHBTI-rechten, zijn eindelijk openlijk het woord 'apartheid' gaan gebruiken om de Israëlische misdaden tegen de Palestijnen te beschrijven.

Maar de toenemende veroordeling van de Israëlische apartheid door het internationale maatschappelijk middenveld is hand in hand gegaan met de verdere rechtse ontwikkeling van de Israëlische politiek, zoals blijkt uit de terugkeer van Benjamin Netanyahu aan de macht in 2022 in alliantie met een nieuw sterk en openlijk racistisch extreemrechts. Tot nu toe heeft de steeds duidelijker wordende Israëlische repressie in de praktijk weinig verandering gebracht in de economische medeplichtigheid met Israël door de regeringen van de wereld, die verder gaat dan de VS tot die welke meer lippendienst bewijzen aan Palestijnse rechten (zoals de Europese Unie, China en Rusland). In de afgelopen jaren hebben zelfs meer regeringen in de Arabische regio naast Egypte en Jordanië ‒ de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Soedan en het Saoedische koninkrijk ‒ hun economische en/of diplomatieke banden met de zionistische staat aangehaald. Daartoe behoren de Arabische staten die het meest wreed zijn tegen LHBTIQ mensen. De arrestatie, gevangenneming en marteling van de Egyptische queer socialiste Sarah Hegazi in 2017, nadat ze tijdens een Mashrou' Leila-concert met een regenboogvlag had gezwaaid, gevolgd door haar zelfmoord in 2020 in Canada, zette het lelijke gezicht van het Egyptische regime wereldwijd in de schijnwerpers. Queers moeten deel uitmaken van een wereldwijde mensenrechtenstrijd die laat zien hoe nauw de anti-LHBTIQ, anti-Palestijnse en antidemocratische repressie van al deze regeringen met elkaar verbonden zijn.

Afgezien van Noord-Afrika en het Midden-Oosten heeft het verspreide heteronationalisme bijgedragen tot grote tegenslagen voor LHBTIQ-gemeenschappen, zelfs in de landen met een moslimmeerderheid waar Warped nog vooruitgang zag, zoals Turkije en Indonesië. Deze dynamiek onderstreept het belang van een krachtiger uitdaging door wetenschappers uit gedomineerde landen aan het nog steeds sterke eurocentrisme van LHBTIQ-studies. Decennia na de 'transnationale wending' in de LHBTIQ-studies is het nog steeds een zware strijd om een wereldwijd verhaal te smeden waarin de meerderheid van de queers in de wereld centraal staat.

Meer recentelijk is de vicieuze cirkel van homonationalisme en heteronationalisme prominenter geworden in regio's buiten wat gewoonlijk wordt gezien als 'het mondiale Zuiden'. De gebeurtenissen sinds de oorspronkelijke uitgave van Warped hebben alleen maar bevestigd dat het neoliberalisme steeds minder greep heeft op de mondiale loyaliteiten. Dat geeft aanleiding tot zowel homonationalistische pogingen om het thema van seksuele vrijheid in te zetten als heteronationalistische pogingen om een culturele rebellie tegen vermeende liberale decadentie aan te wakkeren.

De invoering van het gelijkgeslachtige huwelijk in Taiwan (een primeur in Azië) werd geflankeerd door stagnerende vooruitgang op het gebied van LHBTI-kwesties in de Volksrepubliek, nu de aanspraak van China op Taiwan meer een dreigend geopolitiek brandpunt is geworden. De oorlog die in februari 2022 opnieuw en heviger uitbrak in Oekraïne heeft bijgedragen tot een nieuwe definitie van seksuele politiek aan beide zijden van de frontlinies, waarbij Oekraïne zich steeds meer profileert als seksueel tolerant en Rusland als tegenstander van de 'satanische' gender- en LHBTIQ-ideologie. Hoewel de verslechterende realiteit van de Russische anti-LGBTIQ-onderdrukking duidelijk is, is de grotere tolerantie van Oekraïne slechts relatief. Oekraïne heeft bijvoorbeeld nog steeds geen wet tegen discriminatie op grond van seksuele geaardheid of genderidentiteit. Transvrouwen die Oekraïne proberen te ontvluchten, worden soms tegengehouden omdat mannen tussen 18 en 60 jaar het land meestal niet mogen verlaten. [16]

Mark Gevisser heeft in zijn boek The Pink Line een veel uitgebreider verslag gegeven dan ik zou kunnen doen van de realiteit aan beide zijden van deze geopolitieke scheidslijnen, geschilderd met het scherpe oog van een bekwaam journalist voor de vreugde en het lijden die ze voor LHBTIQ-mensen met zich meebrengen. Hij heeft ook een analyse achter de 'menselijke verhalen'. Het was geen toeval dat de notie van LHBT-rechten zich wereldwijd verspreidde precies op het moment dat oude grenzen in het tijdperk van de globalisering instortten', schrijft hij, en 'verstrikt raakte in een grotere geopolitieke dynamiek'. [17] Toch mist Gevisser de wereldwijde crisis van het neoliberalisme, de dynamiek waarmee homonationalisme en heteronationalisme elkaar voeden en de noodzaak van een radicaal links alternatief voor het neoliberalisme om deze vicieuze cirkel te doorbreken. Gevisser heeft ook geen diepgaande kritiek op de neoliberale homonormativiteit die het homonationalisme zo vaak in de hand werkt.

Aan beide zijden van Gevissers 'roze lijn' is extreemrechts in opkomst. Sommige extreemrechtse stromingen, met name in Noordwest-Europa (bijvoorbeeld Nederland en Zweden), hebben afstand genomen van de grofste vormen van anti-LHBTIQ-ideologie. Dat weerspiegelt het feit (zoals ik in een komend artikel betoog) [18] dat vrouwen en lesbiennes/homo's een zo uitgebreide en zichtbare rol zijn gaan spelen in de Noord-Amerikaanse en Europese beroepsbevolking dat een volledige afwijzing van feminisme en van lesbiennes/homo's onwaarschijnlijk lijkt, zelfs voor veel extreemrechtse krachten die de grens proberen te trekken bij 'genderideologie' en transgenderbevrijding.

Bijgevolg delen sommige extreemrechtse stromingen in een groot deel van West-Europa, Israël en Amerika met vrijwel het hele politieke spectrum van hun land een homonationalistische koppeling van LHBTI-rechten aan imperialistische pretenties. Dat standpunt brengt homonationalistisch extreemrechts vaak in tegenspraak met de nog steeds negatieve houding van een groot deel van haar basis tegenover LHBTIQ-mensen. Tegelijkertijd staat het homonationalisme van deze stromingen haaks op het heteronationalisme van 'antiwesters' extreemrechts. Er is dus een botsing tussen extreemrechtse stromingen die expliciet anti-LHBTIQ zijn en stromingen die slechts impliciet anti-LHBTIQ zijn.

Epidemieën en ongestuurde zorg

Een andere dimensie van de radicale queer visie die Warped naar voren bracht was de noodzaak van 'queer' bewegingen rond economische en sociale eisen. Helaas hebben de gebeurtenissen sinds de publicatie van Warped de obstakels voor de agenda die het voor queer sociale bewegingen en links heeft opgesteld alleen maar onderstreept. Dat is het duidelijkst in het geval van de gezondheidszorg, dat Warped aanhaalde als een uitstekend voorbeeld van een potentiële multidimensionale queer bevrijdingspolitiek waarin sociale massabewegingen recht doen aan queer lichamen en queer zelven. Covid-19 heeft (op nog grotere schaal) veel van de lessen van aids die Warped trok onderstreept, zoals de manier waarop 'de wereldwijde opmars van het syndroom voortdurend de scheidslijnen van klasse, ras en planetaire ongelijkheid herhaalde' (p. 265). Gary Kinsman heeft bijzonder inzichtelijk de parallellen getrokken tussen de twee pandemieën en de uitdagingen die ze beide vormen voor het activisme. [19] Ook Judith Butler heeft opgemerkt hoe 'radicale ongelijkheid, nationalisme en kapitalistische uitbuiting manieren vinden om zich in de pandemische zones te reproduceren en te versterken'. [20]

Tegen de tijd dat Warped verscheen, hadden anti-aids-activisten de uitdaging van aids aangenomen. Met de goedkeuring van gezondheidsuitzonderingen op de Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom (TRIPS) van de Wereldhandelsorganisatie waren ACT UP en vooral de Zuid-Afrikaanse Treatment Action Campaign er blijkbaar in geslaagd 'de logica van het farmaceutisch onderzoek met winstoogmerk en de intellectuele eigendomsrechten in te tomen' (p. 359). Maar tragisch genoeg heeft covid-19 aangetoond dat dezelfde anti-neoliberale strijd opnieuw moet worden gevoerd. De uitzonderingen op TRIPS zijn er nog steeds op papier, maar de globale krachtsverhouding heeft het nauwelijks mogelijk gemaakt ze in de praktijk te gebruiken tegen deze laatste pandemie. Het enorme verschil in vaccinatiegraad tussen de rijke landen en met name Afrika is bekend. Zelfs armere landen met een gevestigde farmaceutische industrie, zoals India en Brazilië, zijn achtergebleven.

De legitieme volkswoede over het wanbeheer van covid-19 (met name door regeringen die ten onrechte gokten op 'groeps-immuniteit' en Zero Covid-benaderingen afwezen) is grotendeels uitgebuit door extreemrechts. Ondertussen schaarden zelfs de beste formaties van geïnstitutionaliseerd radicaal links zich vaak achter overheidsmaatregelen en slaagden ze er hoe dan ook niet in de straat op te gaan voor Zero Covid.

De huidige pokkenepidemie toont, in de woorden van Sarah Schulman, 'hetzelfde probleem op herhaling', waar 'ongelijkheden het meest catastrofaal samenvallen'. [21 Het organiseren van de gezondheidszorg blijft wereldwijd een dringende noodzaak.

Grote uitdagingen

Deze schande weerspiegelt een overkoepelende realiteit: de openingen voor queer antikapitalistische politiek die na het uitbreken van de crisis van 2008 zijn ontstaan (manifest dacht ik in queer studies in het speciale nummer GLQ 2011/2012 met Marx op de cover) hebben geen stand gehouden. Wel is het aantal activisten en onderzoekers dat werkt aan de ontwikkeling van queer antikapitalisme gegroeid. Het verzet tegen het kapitalisme is tegenwoordig misschien zelfs overheersend onder zowel queer wetenschappers als activisten en onderzoekers. Judith Butler sprak namens velen van hen toen ze schreef dat ze op Bernie Sanders had gestemd in de Democratische voorverkiezingen voor het presidentschap van 2020 in de VS omdat hij 'een manier opende om onze wereld opnieuw voor te stellen als geordend door een collectief verlangen naar radicale gelijkheid'. [22]

Butlers openhartige progressieve politiek vormt op deze en andere manieren een welkom contrast met de positie van een queer theoreticus als Michael Warner, die begin jaren negentig schreef dat de 'geur van het kapitalisme bij stedelijke homo's ... van de theorie een dialectischer kijk op het kapitalisme vereist dan veel mensen voor mogelijk houden'. [23] De grote verscheidenheid aan standpunten binnen dat gedachtegoed heeft David Halperin, die zelf ooit beschouwd werd als grondlegger van de queer theorie, ertoe gebracht op te merken dat 'niemand wist wat de theorie was ... om de zeer goede reden dat zo'n theorie niet bestond'. [24]

Ondanks de wijdverbreide afkeer van het kapitalisme onder veel queer wetenschappers en activisten, is het queer publiek voor een intersectioneel-marxistische benadering beperkt gebleven. Het bestaande antikapitalisme onder queer radicalen, impliciet of expliciet, vat het kapitalisme geenszins op als onderdeel van een onderdrukkende sociale totaliteit. Integendeel, vaak is het antikapitalisme van queers eerder incidenteel dan centraal in hun politiek.

Vooral onafhankelijke klassenpolitiek is nog steeds een strijd tegen de stroom in. Wat er ook te zeggen valt over de bijzonderheden van mijn analyse in Warped, ik denk dat ze uitgebreider aan bod hadden kunnen komen als het politieke en maatschappelijke klimaat gunstiger was geweest. De belangrijkste theoretische bijdrage die in het boek wordt voorgesteld ‒ het concept van 'gelijkgeslachtige regimes' of 'gelijkgeslachtige formaties' ‒ heeft bijvoorbeeld tot nu toe weinig positieve of kritische discussie losgemaakt, behalve in een paar welwillende recensies. [25]

Ook op het niveau van linkse politieke partijen vinden het queer denken en queer debatten nu nauwelijks weerklank. Er liggen dus grote uitdagingen voor queer radicaal links, zowel theoretisch als praktisch. Evenzeer als toen Warped in 2014 voor het eerst verscheen, blijft 'het queeren van radicaal-linkse organisaties een uitdaging die overal moet worden aangepakt' (p. 374). Het is belangrijker dan ooit om vast te houden aan seksueel radicalisme en tegelijkertijd andere kwesties te queeren en brede allianties op te bouwen, en om het geïnstitutionaliseerde radicale links uit te dagen zonder de arena van de institutionele politiek op te geven.

Noten

1] Dank aan Alan Sears voor zijn nuttige feedback op een eerdere versie van deze inleiding. Ik heb veel van zijn suggesties dankbaar overgenomen.

2] Lewis 2022, pp. 103, 155.

3] Sears 2016, p. 154.

4] Zie mijn eerbetoon aan Floyd na zijn vroegtijdige dood: Drucker 2020.

5] Scott 1986.

6] Kergoat 2001.

7] Delphy 1996, p. 36.

8] Scott 2010, p. 7.

9] Girard 2009.

10] Farris 2017.

11] Wekker 2016, p. 119.

12] Gpoinath 1998, p. 117.

13] Drucker 2015.

14] Weiss en Bosia (ed.) 2013.

15] Drucker 2017a.

16] Iryskina 2022.

17] Gevisser 2020, p 24.

18] Deze uiterst rechtse tegenstrijdigheden worden onderzocht in Drucker 2023 (in voorbereiding).

19] Kinsman 2021; zie ook Sears 2021.

20] Butler 2020.

21] Schulman 2022.

22] Butler 2020.

23] Warner 1993, p. xxxi n. 28 (gedeeltelijk geciteerd in Warped, p. 19).

24] Halperin 2003, p. 340.

25] Sears 2015; O'Brien 2017. Sears haalde de Warped analyse van gelijkgeslachtige regimes uitgebreider aan in Sears 2016, pp. 144-45.

 

Aangehaalde werken:

Butler, Judith 2020, 'Capitalism Has Its Limits', Verso Blog (20 maart).

Delphy, Christine 1996, 'Rethinking Sex and Gender', in Diana Leonard en Lisa Adkins (eds.), Sex in Question: French Materialist Feminism, Londen: Taylor & Francis, 31-42.

Drucker, Peter 2015, ‘Ireland’s Victory for Marriage Equality, Continued: How Irish Was it? And How Much of a Victory?’, Public Seminar (22 July).

-------- 2017a, ‘The EU Enlargement and Gay Politics: The Impact of Eastern Enlargement on Rights, Activism and Prejudice’ (book review), Journal of Contemporary Central and Eastern Europe 25:2, 285-88.

---------- 2017b, ‘The Politics of Some Bodies’, Against the Current 187.

--------- 2020, ‘Kevin Floyd’s Foundational Queer Marxism: A Tribute’, Mediations 34:1 (Fall).

---------- 2023 (in voorbereiding), ‘Far-Right Antisemitism and Heteronationalism / Building Jewish and Queer Resistance’, Historical Materialism.

Farris, Sara R. 2017, In the Name of Women’s Rights: The Rise of Femonationalism, Durham (NC): Duke University Press.

Floyd, Kevin 2009, The Reification of Desire: Toward a Queer Marxism, Minneapolis: University of Minnesota Press.

Gabriel, Girard 2009, ‘Théories et militantismes queer: réflexion à partir de l’exemple français’, ESSF.

Gevisser, Mark 2020, The Pink Line: Journeys Across the World’s Queer Frontiers, New York: Farrar, Straus and Giroux.

Gopinath, Gayatri 1998, ‘Homo-Economics: Queer Sexualities in a Transnational Frame’, in Burning Down the House: Recycling Domesticity, edited by Rosemary Marangloy George, Boulder: Westview Press.

Halperin, David M. 2003, ‘The Normalization of Queer Theory’, Journal of Homosexuality 45 (2/3/4), 339-43.

Iryskina, Inna 2022, ‘The Situation of Ukrainian Trans People During the War’, Insight Blog (26 April).

Kergoat, Danièle 2001, ‘Le rapport social de sexe: De la reproduction des rapports sociaux à leur subversion’, Actuel Marx 30, 85-100.

Kinsman, Gary 2021, ‘Silence=Death, Action=Life: New Relevance in Pandemic Times’, Radical Noise.

Lewis, Holly 2022, The Politics of Everybody: Feminism, Queer Theory, and Marxism at the Intersection (revised edition), New York: Bloomsbury.

O’Brien, Michelle E. 2017, ‘Queers in the Era of Capitalism’, H-Socialisms (August).

Schulman, Sarah 2022, ‘The Same Problem on Repeat’, New York Review of Books Online (4 Sept.).

Scott, Joan W. 1986, ‘Gender: A Useful Category of Historical Analysis’, American Historical Review 91 (5): 1053–75.

--------- 2010, ‘Gender: Still a Useful Category of Analysis?’, Diogenes 225: 7-14.

Sears, Alan 2015, ‘Anti-Capitalism & Queer Liberation’, Against the Current 179 (November-December).

--------- 2016, ‘Situating Sexuality in Social Reproduction’, Historical Materialism 24:2, 138-63.

---------- 2020, ‘Health from Below in a Global Pandemic’, New Socialist.

Warner, Michael 1993, ‘Introduction’, in Warner ed., Fear of a Queer Planet: Queer Politics and Social Theory, Minneapolis: University of Minnesota Press, vii-xxxi.

Weiss, Meredith L. and Michael J. Bosia 2013, Global Homophobia: States, Movements, and the Politics of Oppression, Champaign: University of Illinois Press.

Wekker, Gloria 2016, White Innocence: Paradoxes of Colonialism and Race, Durham (NC): Duke University Press.

 

In 2021 publiceerde Grenzeloos in drie delen de vertaling van een interview met Peter Drucker over Warped.

https://www.grenzeloos.org/content/queer-politiek-deel-i-de-uitvinding-van-de-hetero-en-homoseksualiteit

https://www.grenzeloos.org/content/queer-politiek-deel-ii-homonormativiteit-versus-queer

https://www.grenzeloos.org/content/queer-politiek-deel-iii-queer-queerer-queerst

Soort artikel

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.