28 October 2020

Tegenstrijdige biografie van Den Uyl

Onder PvdA leden bestaat tot op de dag van vandaag nostalgie naar de periode dat Joop den Uyl minister-president was. Anet Bleichs Den Uyl biografie is een must voor iedereen die wat meer wil weten over het leven van deze politicus die zoveel mensen wist te inspireren.

Den Uyl was afkomstig uit een gereformeerd milieu. De intellectueel uiterst begaafde jongen -als kind las hij elke dag de krant- wilde als puber zijn vleugels uitslaan, maar werd gepijnigd door calvinistisch zondebesef. In een lang opstel dat hij als middelbare scholier schreef stelt hij dat ieder mens geneigd is tot de opstand. Maar alle opstandigheid eindigt volgens de jonge Den Uyl in een opstand tegen God, waaruit hij concludeert dat de mens zich moest overgeven aan God. In het licht van het bovenstaande is het volgens mij niet zo vreemd dat de jonge Den Uyl enige tijd geboeid was door het fascisme, een ideologie die immers onderworpenheid eist, maar tegelijkertijd de suggestie wekt opstandig te zijn. In 1936 kon Joop den Uyl hoewel afkomstig uit een niet echt heel rijk middenstandsgezin, toch gaan studeren. De Duitse inval ontnam Den Uyl zijn sympathieën voor de Duitse zaak.. Een meisje waarop hij verliefd was werd gedeporteerd. Maar de bezetting was ook een bloeiperiode voor Den Uyl. Hij ontmoette de vrouw waarop hij de rest van zijn leven verliefd zou blijven, vestigde een intellectuele reputatie in Amsterdam en was op bescheiden schaal actief in het verzet. Doordat hij teleurgesteld was in de wegkijkende houding die het Nederlands protestantisme innam ten aanzien van de jodenvervolging, kon hij zich losmaken van het geloof. De bezetting maakte het Den Uyl mogelijk zowel een goed vaderlander -het Nederlands calvinisme was zeer nationalistisch- als een opstandig mens te worden.
Na de oorlog wordt Den Uyl redacteur van Vrij Nederland. In een periode waarin het leek alsof er een heel ander Nederland zou kunnen ontstaan, was hij op zijn meest opstandigst. Hij spreek zich bijvoorbeeld uit tegen de aanvalsoorlog tegen de Republik Indonesia. In de jaren vijftig ontwikkelt Den Uyl zich -conform de tijdsgeest- echter tot een redelijk doorsnee PvdA-lid. Den Uyl werkt aan grote technocratische projecten, projcten die een beetje opstandigheid tege het oude combineren met orde en gehoorzaamheid. Zijn plannen voor hoogbouw en snelwegen in het centrum van Amsterdam die hij als wethouder van die stad ontwikkelde, hadden hem mogelijk in aanvaring kunnen brengen met de opstandige provo-generatie. Maar in 1965 vertrok Den Uyl net op tijd naar Den Haag om daar minister van economische zaken te worden. In de loop van de jaren zestig te ontwikkelde hij zich daar tot de partijleider van de PvdA.
Het zwakste gedeelte van Bleichs boek is de beschrijving van de periode dat hij als minister president op zeer eigen wijze leiding gaf aan Nederland. Bleich geeft veel interessante details over de Lockheedaffaire en de manier waarop men omging met een aantal gijzelingen, en ze geeft een analyse van de verslechterende relatie met het CDA. Wat ze te weinig doet is de onvrede bij het CDA duidelijk relateren aan een aantal maatregelen die de beschikkingsmacht van kapitaalbezitters over hun eigendom beperkte. Dat waren met name de grondpolitiek en de vermogensaanwasdeling, VAD. De VAD moest er voor zorgen dat een deel van de groei van het kapitaal van een bedrijf eigendom zou worden van de mensen die er werkten. Zo'n regeling had onder andere tot gevolg kunnen hebben dat de opbrengst van bezuinigingen op de lonen om nieuwe investeringen te kunnen doen, het bezit van de werknemers zou zijn geworden. De logica van het bezuinigingsbeleid, dat juist tot doel heeft de lonen te verlagen om vervolgens de vermogensgroei die daaruit ontstaat tot bezit van de kapitalisten te maken, zou daarmee ondergraven zijn. De VAD had een instrument kunnen worden waarmee de structurele crisis die de Nederlandse economie in de jaren zeventig trof door een innovatieve investeringspolitiek opgelost had kunnen worden - zonder dat de macht van het kapitaal was toegenomen. Dat zo'n instrument er niet was, maakte Den Uyl later tot een machteloze politicus toen hij naar Den Haag terugkeerde als minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Het kabinet Den Uyl was doordat het op de drempel van structurele hervormingen in het kapitalisme stond wel één van de weinige periodes in de Nederlandse geschiedenis dat zowel links als rechts het idee hadden dat dat wat in Den Haag gebeurde er toe deed. Dat verklaart de politieke bevlogenheid waar veel PvdA'ers nu nog naar terugverlangen. Maar de PvdA koos na de Den Uyl voor een neoliberale koers. De cultus rondom Den Uyl is de concessie aan het slechte geweten dat de PvdA daaraan over heeft gehouden. Den Uyls ambivalente houding ten aanzien van opstandigheid, maakte hem de ideale symboolfiguur voor een partij die een ambivalente houding had ten aanzien van haar eigen behoefte de maatschappij te veranderen. Bleichs boek is om zijn grote hoeveelheid feiten over het leven van Joop den Uyl een aanwinst voor de geschiedenis van politiek Nederland. Maar haar bewondering voor Den Uyls vermogen mensen te inspireren, mengt zich met de voor de Volkskrantjournalist Bleich zo kenmerkende overtuiging dat het niet realistisch is het kapitalisme ter discussie te stellen. Als je dat vindt, moet je ook consequent zijn en Den Uyl als politicus met anti-kapitalistische pretenties verwerpen. Zo'n stap zou vraag opwerpen wat dan nog de historische relevantie van Den Uyl is. Bleich doet dat niet en slechts daardoor verwordt haar boek toch enigszins tot een poging de cultus rondom Den Uyl nieuw leven in te blazen. Een cultus die er niet in zal slagen de tegenstrijdigheden te verzoenen die de PvdA anno 2008 meer dan ooit dreigen op te breken.    
 
Joop den Uyl 1919-1987: Dromer en doordouwer
544 pagina's €35,-

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren